ಅಥವಾ ಕತೆ ಹೇಳಬಲ್ಲರು ಮತ್ತು ಕವಿತೆ ಬರೆಯಬಲ್ಲರು.

ಕೆ.ವಿ. ತಿರುಮಲೇಶರ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಓದುವಾಗ ಅವರೂ ಒಬ್ಬ ಫ್ಲಾನರ್ ಆಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ -- ಅವರೊಟ್ಟಿಗೆ 'ಅವಧ'ದಲ್ಲೊಂದು ಸುತ್ತು ಹಾಕಿ ಬಂದಾಗಲಂತೂ ಇದು ಖಾತ್ರಿಯಾಗುತ್ತದೆ! ‘ಅವಧ' ಕವಿತೆಯನ್ನೇ ಗಮನಿಸಿ:

ಲಖನೋವಿನಲಿ ನಾನು ಲಖನವಿ ಕುರ್ತ ಧರಿಸಿದೆನು
ಅತಿ ತೆಳ್ಳಗಿನ ಒಂದು ಜತೆ ಚಪ್ಪಲಿಯ ಮೆಟ್ಟಿದೆನು
ಮತ್ತೆ ಗಡ್ಡವೂ ಬೆಳೆದಿತ್ತು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯಾಗಿತ್ತು
ಇಡಿಯ ಹಜರತ್‌ಗಂಜ್ ನನ್ನ ಕಾಯುವಂತಿತ್ತು
ಮೆಟ್ಟು ಮೆಟ್ಟಿಲಿಗೆ ಅಂಗಡಿ ಬಾಗಿಲುಗಳು ತೆರೆದು
ಬೀಸುಗಾಳಿಗೆ ಮುಖದ ಅವಗುಂಠನವೂ ಸರಿದು
ಮದಿರೆಯ ಮದಿರಾಕ್ಷಿಯ ಅಫಘಾನದ ದ್ರಾಕ್ಷಿಯೆ
ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದ ಕಾಣಿಕೆಯಿದು ಹೇಳೆಲೆ ಭಕ್ಷಿಯೆ

ಯಾರೀತ ಗಡ್ಡಕ್ಕೆ ಬಂಗಾರದ ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚಿದವನು
ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ನಮಾಜಿನ ಹಚ್ಚೆಯುಳ್ಳವನು
ಬಡಾ ಇಮಾಮನೋ ಅಥವ ಛೋಟಾ ಇಮಾಮನೊ
ಅಥವ ಅರಬನಿಗೆ ಹೆಣ್ಣು ಕೊಡಲಿರುವ ಮಾಮನೊ
ಏನನರಸುವನಿವನು ಇಂಥ ಇಳಿಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ
ಅರಸುವನೆ ಅಳಿದ ಅರಸೊತ್ತಿಗೆಯ ನೆನಪುಗಳ
ಅಥವ ಹೊತ್ತಾದರೂ ಮನೆಗೆ ಬರದಿರುವ ಮಗಳ
				(ಅವಧ, ಅವಧ, ಪುಟ 109)

ಹೀಗೆ ಎದುರಿಗೆ ಕಂಡವರ ರಹಸ್ಯಗಳ ಬಗೆಯುತ್ತ, ಕಥೆ ಕಟ್ಟುತ್ತ ಸವಾರಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಅದು ಮುಂದೆ ತನ್ನದೇ ಮನದ ಸಿಕ್ಕು ದಾರಿಗಳ ಒಳಹೊಕ್ಕು, ತಾನಾರು, ತನ್ನ ಕಾಲಮಾನವೇನು, ತಾನೀಗ ಮೆಟ್ಟಿ ನಿಂತಿರುವ ನೆಲ ಹಿಂದೆ ಯಾರ ಸೊತ್ತಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಗೆ ಬೀಳುತ್ತಲೇ ಹಿಮ್ಮುಖವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತ ಎಲ್ಲವನು ಬಲ್ಲ ಸುಲ್ತಾನ ಆಸಿಫ್ ಉದ್ದೌಲನ ಅರಮನೆಯ ಏಕಾಂತವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಅವನೀಗ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲಿ? ಅವನಿರುವುದು ಇಮಾಂ ಬಾರಾದ ಗೋರಿಯಲ್ಲಿ. ಹುಗಿದ ಗೋರಿಯ ತಳದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಕವಿಯಂತೆಯೇ: ಪೀಳಿಗೆಯಿಂದ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಒಂದು ಕನಸಿನ ಬೆನ್ನು ಹತ್ತಿ ಹೊರಟ ಜನರನ್ನು; ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಇನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ಸುಳಿದಾಡುತ್ತಿರುವ ನಿಟ್ಟುಸಿರನ್ನು.

All poets are keen observers. ಆದರೆ ತಿರುಮಲೇಶರಿಗೆ ಫ್ಲಾನರ್ ಎಂದದ್ದಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಕಾರಣವಿದೆ. ಅವರು ಎದುರಾದ ಯಾವುದರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಗ್ರಹಿಸಿ ಹೀಗೆಯೇ ಪದ್ಯ ಕಟ್ಟಬಲ್ಲರಾಗಿದ್ದರೇನೋ. ಅವರ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತಿದ್ದಾಗ ‘ಆಹಾ! ಕವಿತೆ ಎಷ್ಟೊಂದು ಸುಲಭ, ಅದೆಷ್ಟು ಸಹಜ’ ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿತೆ ಬರೆಯುವುದು ಸುಲಭ ಅಂತಲ್ಲ. ಅದು ಕಡುಕಷ್ಟ. ಆದರೆ ಸದಾ ಕವಿತೆಯನ್ನೇ ಜೀವಿಸುವವರಿಗೆ ಅವು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ದಕ್ಕುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಹಜವೆಂಬಂತೆ ರೂಪತಳೆಯುತ್ತವೆ.

‘ಅವಧ’ ಒಂದು ಕವನ ಸಂಕಲನವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ಪದ್ಯಗಳ ಸಂತೆ. ಅವರೇ ಹೇಳುವಂತೆ —

ನನ್ನ ಸಂಕಲನವೆಂದರೆ ಸಂತೆ
ಅದರ ಕವಿತೆಗಳೆಂದರೆ ಅಂಗಡಿಯ ಸಾಲುಗಳು
ಅಲ್ಲಿ ಜನಜಂಗುಳಿ ಜಾತ್ರೆ ಪಾತ್ರೆಪಗಡಿಗಳು
ಮಣಿಸರಕಿನ ಮಾಲೆಗಳು ಬಿದ್ದರೆ ಒಡೆಯುತ್ತವೆ
ಅಲ್ಲಿಯ ತನಕ ಬದುಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ
                                     (ನನ್ನ ಸಂಕಲನ, ಅವಧ, ಪುಟ 70)

ಈ ‘ಪದ್ಯಗಳ ಸಂತೆ’ಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಶಃ ಒಂದು ಸಂತೆಯೇ ಇದೆ. ಇಡೀ ಪುಸ್ತಕವೇ ಒಂದು ಸಂತೆಯಾದಾಗ, ಅದರೊಳಗೆ ಸುಳಿದಾಡುವ ಕವಿ ರೆಡಿಂಗ್ ಪಟ್ಟಣದ ಶನಿವಾರ ಸಂತೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋಗುವುದು ಸಹಜವೇ. ಹಾಗಾದಾಗ, ತೀರ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ಇದ್ದರೂ ನಾವು ಗಮನಿಸದೇ ಬಿಟ್ಟ ತೀರಾ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಗತಿಗಳೂ ಕವಿತೆಗೆ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಎತ್ತರಕ್ಕೇರುತ್ತವೆ.

ಕ್ಯಾಬೇಜು ಮಾರಲು ಕೂತ ಗಂಡಸು
ಕ್ಯಾಬೇಜಿನಂತೆ
ಕಾಲಿಫ್ಲವರು ಮಾರುವ ಹೆಂಗಸು
ಕಾಲಿಫ್ಲವರಿನಂತೆ
ಇದ್ದಾರೆಯೇ ಇಲ್ಲವೆ—
		(ಶನಿವಾರ ಸಂತೆ: ರೆಡಿಂಗ್, ಅವಧ, 101)

ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗುವುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಅವಲೋಕನ; ಒಂದು ಮೊನಚಾದ ದಿಟ್ಟಿ. ಅತ್ಯಂತ ಜಾಗೃತ ಗಂಡುದಿಟ್ಟಿಯೇ ಅದು (male gaze)! ಹೀಗಾಗಿಯೇ ರೆಡಿಂಗ್‌ನ ಶನಿವಾರ ಸಂತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಳಿದಾಡುವವನಿಗೆ ಕುತೂಹಲವಿರುವುದು ಕಚಕಚನೆ ಕುರಿಮಾಂಸ ಕಡಿದು ಕೊಡುತ್ತಿರುವ ಹುಡುಗನೂ ಹೂವಿನ ರಾಸಿಯ ಹಿಂದೆ ತಲೆ ಮರೆಸಿದ ಹುಡುಗಿಯೂ ಪ್ರೇಮಿಗಳು ಅಹುದೇ ಅಲ್ಲವೇ ಎಂದು; ಬಟಾಟೆ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಹೆಂಗಸಿನ ಹಲ್ಲು, ಯಾರಿಗೋ ಕಾಯುತ್ತಿರುವ ತರುಣಿಯ ಬಲಿತ ಮೊಲೆ ನಿಜವೇ ಸುಳ್ಳೇ ಎಂದು.

ಯಾರು ಮರೆತುಹೋದರು ಕಲ್ಲ
ಬೆಂಚಿನ ಮೇಲೆ ಕೈಚೀಲ?
ಬದಿಯಲ್ಲೆ ಬಣ್ಣದ ಕೊಡೆ!
ಯಾವ ಪಲ್ಲಂಗದಲ್ಲಿ ಸಡಿಲಿತು
ಕಠಿಣವಾಗಿ ತೋರಿದ್ದ ತೊಡೆ?
		(ಹಿಂದಿನದೇ)

ಮೊಟ್ಟೆಗಳಿವೆ ಉಪಮೆಗಳಂತೆ
ಪ್ರತಿಮೆಗಳಂತಿವೆ ಹೊಟ್ಟೆಗಳು
ಅರ್ಥವಿಸ್ತಾರ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಕ್ಕೆ
ವಿಸ್ತೃತ ಕುಂಡೆಯ ಹೆಣ್ಣುಗಳು
(ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುವುವು
ಕವಿಯ ಜಾಗೃತ ಕಣ್ಣುಗಳು)
		(ಮಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಕವಿ, ಅವಧ, ಪುಟ 88)

ರೆಡಿಂಗ್‌ನಿಂದ ಬ್ರೌಟನ್‌ವರೆಗೆ ಶಾಂತಿನಾಥ ದೇಸಾಯರೊಂದಿಗಿನ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡಂಥ ಪದ್ಯದುದ್ದಕ್ಕೂ (ಕವಿತೆ: ಶಾಂತಿನಾಥ ದೇಸಾಯಿ ಅವರಿಗೆ, ಅವಧ, ಪುಟ. ೮೯) ಇರುವುದು ಇದೇ ಜಾಗೃತ ಕಣ್ಣುಗಳು — ಇಬ್ಬರವೂ! ಈ ಗಂಡುದಿಟ್ಟಿ ಇನ್ನೊಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು ಅವರ ‘ರವಿವರ್ಮನ ಹೆಂಗಸರು’ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿ ವಿಮರ್ಶಕರ critical gaze ಕೂಡ ಬಂದು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಆಗ ಕವಿ ಆ ಹೆಂಗಸರ ಪರ ವಕಾಲತ್ತು ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ.

ದಪ್ಪವೆನ್ನುವರು ವಿಮರ್ಶಕರು ನಮ್ಮನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ
ದುಂಡಗಿದ್ದೆವು ನಿಜ. ಆ ಕಾಲದ ಮಂದಿಗೆ
ರುಚಿಗಳೇ ಬೇರೆ ನೋಡಿ, ಇನ್ನು ನಮ್ಮ ಮೊಲೆ
ರಬ್ಬರಿನ ಚೆಂಡುಗಳಂತೆ ಖಂಡಿತ ಇರಲಿಲ್ಲ
[...]
ಆದರೂ ಮೊದ್ದುಗಳೇನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಬಿಡಿ ನಾವು
ನಿಮಗೇನು ಗೊತ್ತು ನಿಜಕ್ಕೂ ನಮ್ಮ ಎದೆ—
ಯೊಳಗಿನದು? ಚಿತ್ರಿಸಲು ಇದ್ದುದನಿದ್ದ ಹಾಗೆ
ಯಾತಕೆ ಬೇಕು ರಂಗು ರೇಖೆಗಳ ಕಲ್ಪ?

ಈ ಕವಿಯದ್ದು ಕುಳಿತಲ್ಲಿ ಕೂರದ, ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ವಸ್ತುವಿಗೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುವ ಹುಚ್ಚು ಮನಸ್ಸು. ಅದು “ತಥಾಗತನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಕೂಡ / ಯೋನಿ ಶಿಶ್ನಗಳ ಕುರಿತು / ಯೋಚಿಸುತ್ತದೆ.”

ಕಾಣುವ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು
ಕಡೆಗಣಿಸುತ್ತದೆ
ಕಾಣದ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು
ಕಂಡಿದ್ದೇನೆಂದು
ಭ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ
ಸರಿ ಸರಿ ಯೋಚಿಸಿದುದನೆಲ್ಲ
ಬರೆಯಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ
ಎಲ್ಲ ಮುಚ್ಚುಮರೆಗಳನೂ
ತೆರೆದು ಮುಖಕ್ಕೆ
ಹಿಡಿಯಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ
		(ಕವಿಯ ಹುಚ್ಚು ಮನಸು, ಅವಧ, ಪುಟ 74)

ಅದರ ಬದಲು ಉಚ್ಚವಾದುನ್ನಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದರೆ socially acceptable ಆದುದನ್ನಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದರೆ "ಒಂದೊಂದು ವಿಚಾರಗಳನ್ನೂ / ಚಿನ್ನದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅದ್ದಿ ತೆಗೆ”ದರೆ ಏನಾದೀತು?

ಜನರು ಆದರಿಸುವರು ಮಹಾ
ದಾರ್ಶನಿಕನೆಂದು ಹೊಗಳುವರು
ಎಲ್ಲರೂ ಕರೆಯುವರು
ಯಾರೂ ತಮ್ಮ ಹೆಂಡಂದಿರನ್ನು
ನಿನ್ನ ಜೊತೆ ಬಿಡಲು ಹೆದರರು
		(ಹಿಂದಿನದೇ, ಪುಟ 75)

ಆದರೆ ಈ ಕವಿ ಚತುರ. ಕೀಟಲೆಯವನು ಕೂಡ. ಅವನಿಗೆ ಅದು ಬೇಕಿಲ್ಲ. He does not want to take himself too seriously. And in his defence — ಕವಿಯಾದ ತಪ್ಪಿಗೆ ಅವನು ಸದಾ ಗಂಭೀರನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಲಿರಬೇಕಿಲ್ಲವಲ್ಲ. ಕವಿಯಿರುವುದು ಕೂಡ ಎಲ್ಲರ ಹಾಗೆಯೇ —

ಮಸಾಲೆ ಕಡಲೆ ಜಗಿಯುತ್ತ
ಸೌತೆ ಚೂರು ಮೆಲ್ಲುತ್ತ
ಕಾಲೆಳೆಯುತ್ತ ಉಸುಕಿನಲ್ಲಿ
ಮೂರು ಸಂಜೆಯ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ
		ಕವಿಯಿದ್ದಾನೆ ಎಲ್ಲರ ಹಾಗೆ
		ಕವಿಗಳಿರೋದೇ ಹಾಗೆ
ಉಪ್ಪಿನ ಹವೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು
ಭಿಕ್ಷುಕರಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು
ಕಡಲಿನ ರಾಗವ ಹಿಡಿಯುತ್ತ
ಬಡವರಿಗಾಗಿ ಮರುಗುತ್ತ
		ಕವಿಯಿದ್ದಾನೆ ಎಲ್ಲರ ಹಾಗೆ
		ಕವಿಗಳಿರೋದೇ ಹಾಗೆ
 		                   (ಮರೀನಾದಲ್ಲಿ ಕವಿ, ಅವಧ, ಪುಟ 191)

ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮೀರಿ ತಿರುಮಲೇಶರು ವಿಮರ್ಶಕರನ್ನಂತೂ (ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಓದುಗರನ್ನು ಕೂಡ) ದೂರ ತಳ್ಳಿ ತಮ್ಮದೇ ಲಹರಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ‘ವಾನ್‌ಗಾಫ್‌ನ ಬೂಟುಗಳು’ ಕವಿತೆಯನ್ನು ತಿರುಮಲೇಶರು ತಮ್ಮ ಕಾವ್ಯತತ್ವದ ಸಮರ್ಥನೆಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ವಿಮರ್ಶಕರೆಂದರು—
ಛೇ! ಛೇ!
ಇಂಥವನ್ನೆಲ್ಲ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾರೆಯೇ
ಯಾರಾದರೂ!
ಇಕಾರಸ್‌ನ ಮರಣ
ಮಹಾ ಪ್ರಳಯ
ಕ್ರೈಸ್ತನ ಪುನರುತ್ಥಾನ
ಕಲೆಯ ವಸ್ತುಗಳೆಂದು ಅವು!
                           (ವಾನ್‌ಗಾಫ್‌ನ ಬೂಟುಗಳು, ಅವಧ, ಪುಟ 104)

ಆದರೆ, ವ್ಯಾನ್‌ ಗೋ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದು ಒಂದು ಜೊತೆ ಹಳೆಯ ಬೂಟುಗಳನ್ನು. ಹತಾಶರಾದ ವಿಮರ್ಶಕರೀಗ ಆ ಬೂಟುಗಳ ಕೆಳಗಿದ್ದಾರಂತೆ! ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಇದು ತಿರುಮಲೇಶರ ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆಯೂ ಹೌದು.

ಘನವಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟು — ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಜೊತೆಜೊತೆಗೇ — ನಿತ್ಯಗಟ್ಟಳೆಯ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಕಾವ್ಯದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನಾಗಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ತಿರುಮಲೇಶರ ವಿಶೇಷವಿರುವುದು. ಅವರು ಕವಿತೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಕಾದರೂ ಒಯ್ಯಬಲ್ಲರು. ಇಲ್ಲಿರುವ 166 ಪದ್ಯಗಳ ವಿಷಯ ವೈವಿಧ್ಯ ಬೆರಗು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂಥದ್ದು. ಕೆಲವು ಗಂಭೀರ ಚಿಂತನೆಗಳಾದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ತೀರಾ ಮೋಜಿನ ಪ್ರಸಂಗಗಳಂತಿವೆ; ಕೆಲವು ಮಕ್ಕಳ ಪದ್ಯಗಳಂತೆ ಕಂಡರೂ ದೊಡ್ಡವರು ಓದಬೇಕಾದುವಾದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ದೊಡ್ಡವರ ಪದ್ಯಗಳಂತೆ ಪೋಸುಕೊಟ್ಟರೂ ಮಕ್ಕಳ ಮುಗ್ಧತೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡವು. ಪದಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಸವಾರಿ ಮಾಡುವ wordplayಗಳಂತೂ ಇಲ್ಲಿ ಯಥೇಚ್ಛ. ತಿರುಮಲೇಶರನ್ನು ಓದುವಾಗ ಅನ್ನಿಸುವುದೇ ಇದು: ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ಸಂಗತಿಯೂ ಕವಿತೆಯಾಗಬಲ್ಲದು. ಅಲ್ಲದೆಯೇ ಅವರ ಪದ್ಯಗಳು ಹಲವು ಬಾರಿ ಪದ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಮಿನಿ ಪ್ರಬಂಧಗಳೇನೋ ಎನ್ನುವಷ್ಟು ಸಾಂದ್ರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಕವಿತೆಗಳಾಗುತ್ತವೆಂದಲ್ಲ. ಬಹಳಷ್ಟು ಆಗಿಲ್ಲ ಕೂಡ. ಓದುತ್ತ ಹೋದಂತೆ ಅದು ಅವರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿದ್ದಂತೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದೂ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕವಿತೆಯ ವಸ್ತುವಿನಂತೆ ಅವರ ಗ್ರಹಿಕೆಯ ವಿಧಾನವೂ ಅನನ್ಯ. ಕವಿತೆ ಕೇವಲ ಭಾವನೆಯಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ಬೌದ್ಧಿಕ ಆಟವೂ ಹೌದು. ಗಣಿತದ ಒಂದು ಶಾಖೆಯಾದ Discrete Mathematicsನಲ್ಲಿ The Pigeonhole Principle ಎಂಬ ಬಹಳ ಹಳೆಯ ತತ್ವವಿದೆ. ಇದನ್ನು ಓದಿದಾಗ ನನಗೆ ಕೂಡಲೇ ನೆನಪಾದದ್ದು ಅದು. ಹಾಗೆಯೇ ‘ನೂರು ಮಂದಿ ಮನುಷ್ಯರು’ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದ ನೂರು ಜನರು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಸಸ್ಯ, ಪ್ರಾಣಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಂದುಮುಗಿಸಿಯಾದ ಅನಂತರ ತಮ್ಮಲ್ಲೇ ಪ್ರತಿ ವಾರ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಂಡು ತಿನ್ನುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಗುಳಿದವನೊಬ್ಬ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನೇ ತಿನ್ನುವ ಪರಿಯನ್ನು ಬಣ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಡೀ ಪದ್ಯ ನಾನು ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ್ದ ಒಂದು ತರ್ಕದ ಒಗಟಿನಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಕ್ಷಗಳು ಹನ್ನೆರಡು
ತಾಳೆಮರ ಹನ್ನೊಂದು
ಒಂದು ಯಕ್ಷಿಗೆ ಮರವಿಲ್ಲ
ಆಹಾ! ಒಂದು ಯಕ್ಷಿಗೆ ಮರವಿಲ್ಲ
                       (ಯಕ್ಷಗಳೂ ತಾಳೆಮರಗಳೂ, ಅವಧ, ಪುಟ 42)

ಇಂಥ ಬೌದ್ಧಿಕ ಕಸರತ್ತಿನ ಜೊತೆಜೊತೆಗೇ ಅವರ ಅಗಾಧವಾದ ಓದಿನ ವಿಸ್ತಾರವೂ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಣುಕುತ್ತದೆ. ‘ಆನೆಗಳು ಎರಡು ವಿಧ’ ಎಂಬ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀರಾನೆಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಂದು ಕಾಡಾನೆಗಳಾಗಿ ವಿಕಾಸವಾಗುವ ಚಿತ್ರಣ, ಇಟಾಲೊ ಕಾಲ್ವಿನೋ (Italo Calvino) ಬರೆದ The Aquatic Uncle ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲರೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬದುಕಲು ವಿಕಾಸವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಮುದಿ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೊಬ್ಬ (Uncle) ಮಾತ್ರ ನೀರಿನಿಂದ ಹೊರಬರಲು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಿರುಮಲೇಶರ ಪದ್ಯದಲ್ಲೂ ಅಷ್ಟೇ, “ಇತ್ತ ನೀರಾನೆಗಳು ಜೀವವಿಕಾಸವನ್ನೇ ಧಿಕ್ಕರಿಸಿವೆಯೋ ಮರೆತಿವೆಯೋ ಹೇಳುವುದು ಹೇಗೆ?” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕಾಡುತ್ತದೆ.

ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲದ ಓದುಗರಿಗೂ ಈ ಪದ್ಯಗಳು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರವಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಆದರೆ ಆ ಸಂಬಂಧಗಳ ಸಾಧ್ಯತೆಯು ಅವಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಗ್ರಹಿಕೆಯ ಆಯಾಮವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.

‘ಹೆಸರು ತಿಳಿಯದ ವಸ್ತುಗಳು’ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ತ್ರ್ ಎದುರಾಗುತ್ತಾನೆ

ಸಾರ್ತ್ರ್ ತನ್ನ ಆತ್ಮಕತೆಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆನ್ನುತ್ತಾನೆ
ವಿಶ್ವದ ವಸ್ತುಗಳೆಲ್ಲ ಹೆಸರು ಬೇಡುತ್ತ
ನನ್ನ ಬಳಿ ಬಂದಂತಾಯಿತು.
ಹೆಸರಿಡುವ ಮೂಲಕ ಅವನ್ನೆಲ್ಲ
ನನ್ನದಾಗಿಸಿದೆ ಅಂದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ.
ಈ ಭ್ರಮೆಯೊಂದು ಇಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ
ನಾನು ಬರೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ವಿಶ್ವದ ಸಕಲ ವಸ್ತುಗಳಿಗೂ ಹೆಸರಿಟ್ಟು ಯಜಮಾನಿಕೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನ ಹಪಾಹಪಿಯ ವಿಡಂಬನೆ ಇಲ್ಲಿದೆ. ವಿಶ್ವದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಇನ್ನುಳಿದದ್ದು ಹೆಸರಿಲ್ಲದ ಕಾಡು ಹೂಗಳು. ಅವನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾದರೂ ಹೇಗೆ? ಏಕೆಂದರೆ, “ರಾತ್ರಿ ಮಲಗಿ ಏಳುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ / ಅವು ಉದುರಿಹೋಗಿರುತ್ತವೆ.”

ಇದೆಲ್ಲದರ ನಡುವೆ, ಈ ಮನುಷ್ಯರ ಗದ್ದಲ, ಕವಿಯ ತರ್ಕ, ಗಣಿತಗಳಿಂದಾಚೆಗೆ ಒಂದು ನಿರಾಳ ಭಾವವೂ ಇಲ್ಲಿನ ಹಲವು ಕವನಗಳಲ್ಲಿದೆ. ‘ಪ್ರೀತಿಸುವ’ ಪದ್ಯವನ್ನು ನೋಡೋಣ.

ಪ್ರೀತಿಸುವ ಮರಗಳನ್ನು 
ಅವು ಒಂಟಿಯಾಗಿರುತ್ತವೆ 
ಬೀಸುವ ಗಾಳಿಯ ಜತೆಯಷ್ಟೆ 
ಮಾತನಾಡುತ್ತವೆ

ಮೂಕ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ನಿಂತ ಈ ಮರಗಳನ್ನು ನೋಡಿ. ಫ್ಲಾನರ್ ಆದ ಕವಿಯೋ ಊರೂರು ಅಲೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಗತಿಯೇನು?

ಮರಗಳು ಪಾಪ ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ 
ಅವು ಹುಟ್ಟಿದಲ್ಲೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ 
ಯಾವ ದೇಶವನ್ನೂ ಸುತ್ತುವುದಿಲ್ಲ 
ಯಾವ ನದಿಗಳನ್ನೂ ದಾಟುವುದಿಲ್ಲ
ಅವು ಇದ್ದಲ್ಲೆ ಇರುತ್ತವೆ
ಮೌನವಾಗಿರುತ್ತವೆ
ಅವಕ್ಕೆ ಸುದ್ದಿಗಳು ತಿಳಿಯುವ ಬಗೆ ಹೇಗೆ?

ಅವು ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗದಿದ್ದರೂ ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಬರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಅವಕ್ಕೆ ದೂರದೇಶದ ಸುದ್ದಿಗಳನ್ನು ತಂದೊಪ್ಪಿಸುವುವು. ಆಗ ಅವು ಮತ್ತೆ ಮೌನ ಮುರಿಯುವುವು. ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ತರ್ಕವೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ‘ಇರುವಿಕೆ’ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಇಂಥ ಒಂಟಿತನವನ್ನು ಅರಿಯಬಲ್ಲ ಇನ್ನೊಂದು ಜೀವಿಯೆಂದರೆ ಬೆಕ್ಕು. ಅದು ತಿರುಮಲೇಶರ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಬರುವಂಥದ್ದು. ಅವರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ‘ಮುಖಾಮುಖಿ’ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಬೆಕ್ಕಿನಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ ‘ಮಾಳಿಗೆ ಮೆಟ್ಟಿಲಲ್ಲೊಂದು ಬೆಕ್ಕು’ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಾಳಿಗೆ ಮೆಟ್ಟಿಲಲ್ಲೊಂದು ಬೆಕ್ಕು 
ಮೇಲೆ ಹೋಗಲೊ ಕೆಳಗೆ ಹೋಗಲೊ ಎಂದು 
ತಿಳಿಯದ ಗಾಢಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕು

ಬಂದೆನೆಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗುವೆನೆಲ್ಲಿಗೆ
ಇಲ್ಲಿರುವೆ ಯಾಕೆ—ಒಂದೂ ಗೊತ್ತಿರದೆ
ನೋಡುವುದು ಮೇಲೆ ನೋಡುವುದು ಕೆಳಗೆ

ಯಾವುದು ನಿಜ ಯಾವುದು ಸುಳ್ಳು 
ಮೇಲಿನಂತೆಯೇ ಇದೆ ಕೆಳಗೆ ಕೂಡ
ಯಾವ ರೂಪಕೆ ಯಾವ ನೆರಳು?

ಒಂದು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ಆಯ್ಕೆ. ಮೇಲೆ ಹೋಗಬೇಕೋ ಕೆಳಗೆ ಹೋಗಬೇಕೋ, ರಾಜಮಾರ್ಗ ಹಿಡಿಯಬೇಕೋ ಒಳಮಾರ್ಗವೋ ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ. ರಾಜಮಾರ್ಗದ ಗದ್ದಲದಿಂದ ದೂರವಾಗಿ, ಅ-ರಾಜಕೀಯವಾದ (apolitical) ಒಳಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಕೆರೆಗಳನ್ನು, ಕಪ್ಪೆಗಳನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆ ಇನ್ನೆಂದಿಗೂ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೇರದವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಿದರೂ, ರಾಜಕೀಯ ತಪ್ಪಿದ್ದಲ್ಲವಲ್ಲ. ಅದು ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಪಲ್ಲಟದಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯ ಹತ್ಯೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ. ಹೈದರಾಬಾದಿನ ಚಿಂತಲ್ ಬಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲೂ ಇದೆ.

ಇಂದಿನ ಕಾಲಕ್ಕಂತೂ, ಅವರ ‘ಮಂಡೂಕ ರಾಜ್ಯ’ ಕವಿತೆ ಹೇಳತೀರದಷ್ಟು ಪ್ರಸ್ತುತತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. "ಹುಷಾರು! ಕಪ್ಪೆಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಯೂ ಕೆಣಕದಿರಿ! ... ಬರಲಿದೆ ಮಂಡೂಕಗಳ ರಾಜ್ಯ!" ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಆಕಾಶವಾಣಿಯಲ್ಲಿ "ಭ್ರಷ್ಟ ಸರಕಾರವನ್ನು ಇಳಿಸಿದ್ದೇವೆ / ಮಂಡೂಕ ರಾಜ್ಯ ತಂದಿದ್ದೇವೆ" ಎಂಬ ಘೋಷಣೆ ಮೊಳಗಿದಾಗ, ಜನರಿಗೆ ಸಿಗುವ ಆದೇಶವಾದರೂ ಏನು? "ಎಲ್ಲರೂ ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ನಡೆಯಿರಿ / ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಗಳ ಮೇಲೆ".

ಕೆಲವರು ಈಗಾಗಲೇ
ಹಾಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ!

ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ—ರಾಜಕೀಯ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, ಇತಿಹಾಸ—ನೋಡಿದ ಫ್ಲಾನರ್ ಕವಿ “ಎಲ್ಲ ಮಲಗಿದ ಮೇಲೇಳುವ”. ಅವನು ಬುದ್ಧನೂ ಹೌದು, ಒಬ್ಬ ಬಫೂನನೂ ಹೌದು. ನಶಿಸಿಹೋದ ಚರಿತ್ರೆಯ ಸಾಕ್ಷಿಪ್ರಜ್ಞೆ ಪ್ರೇತವೂ ಅವನೇ.

ಅವನ ರೀತಿ ಬೇರೆ—
ಪದಗಳನ್ನು ಹಣ್ಣಿನಂತೆ
ಕಚ್ಚುತ್ತಾನೆ
ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ
ಜಗಲಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು
ನೂಲಿನಂತೆ ನೇಯುತ್ತಾನೆ
ಬೀಡಿಯ ಹೊಗೆಯಂತೆ
ಉಗುಳುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥದ
ದಟ್ಟ ಮೋಡಗಳನ್ನು
                   (ವಿಧಿ, ಅವಧ, ಪುಟ 28)

ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗದೆ ಇದ್ದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ತನ್ನ ಜಗಲಿ ಕಟ್ಟೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೊಡಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲವನು ಬಲ್ಲವನು ಇವನು: ಕ್ಷಾಮ, ಡಾಮರ, ... ಆದರೂ ಇವನೂ ಬಫೂನನೇ ಏನು? ಇದೇ ಅವನ ವಿಧಿಯೇನು?

ಹೌದೇನೋ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಂಡು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಆ ಅರಿವಿನ ಭಾರವನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಇರುವ ದಾರಿ ಇದೊಂದೇ ಇರಬೇಕು—ಬಫೂನನಾಗುವುದು, ಅಥವಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುವುದು.

ಹಾಗಿದ್ದೂ, ಹೀಗೆಲ್ಲಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯ ಸೋಗು ಹಾಕಿದರೂ; ಕಡಲ ತಡಿಯಲ್ಲಿ, ಜನಜಂಗುಳಿಯ ನಡುವೆ ಅನಾಮಿಕನಂತೆ ಉಳಿದೆಲ್ಲರಂತೆ “ಉಸುಕಲ್ಲಿ ಕಾಲೆಳೆಯುತ್ತ” ಅಲೆದರೂ ಕವಿ ಅಂತಃಕರಣವಿಲ್ಲದವನಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಸಂಕಟಗಳನ್ನೂ ತನ್ನದೇ ಎದೆಯೊಳಗೆ ಇಳಿಸಿಕೊಂಡು ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ವಿಹ್ವಲನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲೊಬ್ಬ ಬಡಪಾಯಿ ಅಲ್ಲೊಬ್ಬ ದಂಗೆಯೆದ್ದ ಸಿಪಾಯಿ
ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳನೂ ಕಳಕೊಂಡ ನಿರ್ಗತಿಕ ತಾಯಿ
ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದರೆ ನಾನು ಕರೆಯದಿರುತ್ತಿದ್ದೆನೆ
ಕರೆದೆಲ್ಲರ ಕಣ್ಣೀರ ತೊಡೆಯದಿರುತ್ತಿದ್ದೆನೆ
		(ಅವಧ, ಅವಧ, ಪುಟ 111)

ತನ್ನ ಮಿತಿಯ ಅರಿವಾದಾಗ, ತಾನು ಅಸಹಾಯಕ ಎಂದು ತೋರಿದಾಗ ಪೂರ್ವಸೂರಿಗಳ ಮೊರೆಹೊಗುತ್ತಾನೆ. ಅವರ ಜೊತೆ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಕಾಲದಿಂದ ಕಾಲಕ್ಕೆ ದೇಶದಿಂದ ದೇಶಕ್ಕೆ
ಹರ್ಷ ಬದಲಾಗುವುದೆ
ಯಾರಲ್ಲೂ ಹೇಳದಂಥ ಸಂ—
ಘರ್ಷ ಬದಲಾಗುವುದೇ
ಆ‌ಹ್! ಶಬ್ದಗಳ ಹುಡುಕುತ್ತಲೇ
ಕೇಳಿಸುವುದೇನು ಶಬ್ದ!
ಅಂಬಿಗನ ಹಾಡೆ
ಕಮ್ಮಾರನ ಹೊಡೆತವೆ
ಅತಿ ನಸುಕಿಗೇ ಎದ್ದ
ಬೆಸ್ತನೊಬ್ಬನ ನಡೆತವೆ
ನನ್ನದೇ ಎದೆ ಬಡಿತವೆ
ಯಾವ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅರ್ಥಗಳು
ಮೈಖೆಲೇಂಜೆಲೊ ಹೇಳು
		(ಮಧ್ಯಂತರ 1: ಮೈಖೆಲೇಂಜೆಲೊ, ಅವಧ, 46)

ಹಾಗೆಯೇ, ಆಕಾಶವನಳೆದು ಭೂಮಿಯ ನೆರಳನಳೆಯುತಿರುವ ಕೆಪ್ಲರನನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಅಕ್ಷರಗಳ ಹೆಕ್ಕಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಲೆ ಇರುವೆ
ಅವು ಮೂಡಿಸುವ ವಾಕ್ಯಗಳೇನು
ಅರ್ಥಗಳೇನು
ಹೇಳುವುದು ಹೇಗೆ
ಎಲ್ಲ ಅಕ್ಷರಗಳು ಸಿಗುವವರೆಗೆ —
ಎಲ್ಲವನು ಕಂಡವನು ನೀನು, ಕೆಪ್ಲರ್
ಕಾಣುವ ಬಗೆ ಹೇಳು
                   (ಮಧ್ಯಂತರ ೨: ಕೆಪ್ಲರ್, ಅವಧ, ೧೦೫)

ಇವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕೇಳಿದ್ದಾಯಿತು, ಸರಿ. ಆದರೆ ‘ಕುಂಬಳೆ ಕೋಟೆ’ಯಲ್ಲಿ ಓಡಾಡುವಾಗ ಕವಿಗೆ ನೆನಪಾಗುವುದಾದರೂ ಯಾರು?

ಮಿಥುನ ಮಾಸದಲಿ ಮೈಥುನದ ರಾತ್ರಿಗಳು
ಮೀನದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು ನೋಡಿ ಮೂರು ಕನ್ನಿಕೆಯರು
ಮೀನುಗಣ್ಣಿನ ಚೆಲುವೆಯರು ಅವರು
ಹೊಳೆಗೊಬ್ಬಳಾಯ್ತು ಕಡಲಿಗಿನ್ನೊಬ್ಬಳು
ಉಳಿದವಳ ಕತೆಯೇನು ಹೇಳು ಕವಿಯೇ ಹೇಳು
                 (ಕುಂಬಳೆ ಕೋಟೆ, ಅವಧ, 113)

ಆ ಉಳಿದವಳನ್ನು ಉಳಿಸುವುದು ಕವಿಯ ಹೊಣೆ. ಅದು ಅವನ ಪ್ರತಿಭೆ. ಹಣೆಬರಹ ಕೂಡ. ಕುಂಬಳೆ ಕೋಟೆಯ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತ ಅಲೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಈಜಿಪ್ಟಿನ ರಾಣಿ ನೆಫರತಿತಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತಾಳೆ! ಅರೇ, ಯಾರೀಕೆ ನೆಫರತಿತಿ? ಯಾರೀತ ತುತಂಖಮನ್? ಕಾಸರಗೋಡಿನಲ್ಲಿ, ಕುಂಬಳೆಯಲ್ಲೇನು ಇವರ ಕೆಲಸ?

ತಿರುಮಲೇಶರಿಗೆ ಕಾಲದೇಶದ ಹಂಗಿಲ್ಲ. ಚರಿತ್ರೆಯ ತುಣುಕುಗಳು ವರ್ತಮಾನದ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಕವಿ ಕಾಲಯಾನಿಯೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅದೊಂದು ವಿಚಿತ್ರ ಏಕಪಕ್ಷೀಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ—

ಚರಿತ್ರೆಯ ಏಕಾಂತವನು ಮುರಿದವರು
ಮಾತಿಗೆ ಹೊಣೆಯಾಗುವರು
ಆದರೆ ಚರಿತ್ರೆ ಯಾರಿಗೂ ಹೊಣೆಯಲ್ಲ.
              (ತುತಂಖಮನ್, ಅವಧ, 92)

ಚರಿತ್ರೆ ಹಾಗಿರಲಿ, ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ಕರಗಿಹೋಗುವ ಬದುಕುಗಳ ಕತೆಯೇನು? ಹಳೆಯ ಕತೆಗಳ ಮನೆಯಾಳು ಪಕ್ಕೀರ ಇಲ್ಲಿ ಕತೆ ಹೇಳುವ ಫಕೀರಪ್ಪನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕತೆ ಹೇಳುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಅವನು ಒಂದು ದಿನ ಹೇಳಕೇಳದೇ ಸತ್ತುಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ, ಅವನ ಕತೆಯನ್ನು ಸಶಕ್ತರಾಗಿ ಹೇಳುವವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ: “ನಿಜಕ್ಕೂ ತಾನು ಹೇಗೆ ಸತ್ತೆ, ಎಷ್ಟು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರವಾಗಿ ಸತ್ತೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ” ಅವನೇ ಇಲ್ಲ.

ಅವನು ಹೈದರ್ ಗುಡದಲ್ಲಿ ಮೌನವೇ ಮಾತಾಗಿದ್ದ ಹುಡುಗ. ದಾರಿಹೋಕ ಬೈರಾಗಿಯೊಬ್ಬ ಕೊಟ್ಟ ರಾಗಿಯಿಂದಾಗಿ ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭಾಷಾಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡತೊಡಗಿದವನು. ಕವಿಗೇನೋ ಮಾತು ಉಳಿಯಿತು, ಸಿದ್ಧಿಸಿತು. ಆದರೆ ಬದುಕಿನ ಭಾರ ಹೊತ್ತ ಹೈದನಿಗೆ?

ಕ್ರಮೇಣ ಎಲ್ಲರೂ
ಬೈರಾಗಿಯನು ಮರೆತರು
ರಾಗಿಯನೂ ಮರೆತರು
ಹೈದರ್‍‌ಗುಡದೊಳಗೆ ಈಗ
ಹೈದನೂ ಕಾಣಿಸನು
ಅವನ ಮಾತೂ ಕೇಳಿಸದು

ಎಲ್ಲಿ ಹೋದನು ಅವನು
ವಾಕ್ಯಗಳ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವನು
ಸಿಕಂದರಾಬಾದಿನಲಿ
ಮೂಟೆಯನು ಹೊರುವನು
ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗಾಡಿಯನು
ಕಾಯುತ್ತ ಇರುವನು
                    (ಹೈದರ್‍‌ಗುಡದಲ್ಲೊಬ್ಬ ಹೈದ, ಅವಧ, ಪುಟ 56—57)

ಹೀಗೆ ಮಾತು ಕಲಿತ ಹೈದ ಜಗದ ಜಂಜಡಕೆ ಬಿದ್ದ. ಕ್ರಮೇಣ ಮಾತನ್ನೂ ಮರೆತ. ಜನರೂ ಅವನನ್ನು ಮರೆತರು. ಅವನು ಅಜ್ಞಾತ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದವನು. ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ನಸುಕಿನಲ್ಲೇ ಆತ ನಾಲ್ಕು ರಸ್ತೆಗಳು ಸೇರುವಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಬಸ್ಸುಗಳು, ಕಾರುಗಳು, ಟಾರ್ಪಾಲಿನ್ ಹೊದ್ದ ಟ್ರಕ್ಕುಗಳು, ಎತ್ತಿನ ಗಾಡಿಗಳು ಸಾಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಇವನನ್ನು ಯಾರೂ ಗಮನಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದಲೆ ಎದ್ದು ನಿಂತಿದ್ದನ್ನೊಮ್ಮೆಲೇ
ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು, ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು
ನಿಂತು ಏನೋ ಹೇಳಹೊರಟವನು
ಹೇಳುವುದೇಕೆಂದು ತಟಸ್ಥವಾದಂತೆ
ಬಿರಿದೂ ಬಿರಿಯದ ನಗೆ
ಬಚ್ಚಿಟ್ಟ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಪಾಪದಂತೆ
                      (ಪ್ರತಿಮೆ, ಅವಧ, ಪುಟ 50)

ಈ ‘ಬಿರಿದೂ ಬಿರಿಯದ ನಗೆ’ ಮತ್ತು ‘ಹೇಳದ ಮಾತು’ಗಳೇ ತಿರುಮಲೇಶರ ಕಾವ್ಯದ ಜೀವಾಳ.

ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿದ ಫ್ಲಾನರ್, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಲ್ಲ ಬಫೂನ ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನ ಪಯಣದ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ತಾರನಾಕದ ಚೌಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಾಗ ಕವಿಯ ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ನೀರು.

ಆದರೇಕೆ ಕಣ್ಣಿನಲಿ ಈ ಒಸರು?
ಇದರ ಕಾರಣ ಮೆಣಸಿನ ಖಾರವೊ?
ಅಥವ ಇನ್ನೂ ಮಾತಿಗೆ ಬರದ
ನಮ್ಮ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಧಾರವೊ?
                  (ತಾರನಾಕದ ಚೌಕ, ಅವಧ, ಪುಟ 60)

'ಅವಧ' ಒಂದು ದೇಶವೂ ಹೌದು ಕಾಲವೂ ಹೌದು. ಅದೊಂದು ಮುಗಿಯದ ಪಯಣ. ಕವಿ ಈಗ ನಮ್ಮೊಂದಿಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ಅವಧ’ದ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಪಯಣ ನಿರಂತರ.

ಬಂದವರಿದ್ದರೆ ನಿಮ್ಮ ಬೀಳ್ಕೊಡಲು
ಬೀದಿಯ ಕೊನೆಯ ತಿರುವಿನ ತನಕ?
ಮುಂದೆ ಎದ್ದುದು ಯಾವ ಬೆಟ್ಟ ಬಯಲು
ಕಳೆದುಕೊಂಡುದು ಯಾವ ಲೋಕ?
                 (ಯಾತ್ರಿಕರು, ಅವಧ, ಪುಟ ೧೪೯)

ತಿರುಮಲೇಶರು ತಮ್ಮ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟ ಆ ಲೋಕವನ್ನು, ಅವರು ನಡೆದ ದಾರಿಯನ್ನು ನಾವು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತೇವೇನೋ. ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಅವರಂತೂ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.

ಯೋಗವಿದ್ದರೆ ಸಂಧಿಸುವೆವು ನಾವು
ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಇನ್ನೊಂದು ದಿವಸ
ಅಲ್ಲಿಯತನಕ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇದ್ದದ್ದೆ
ಅವರವರ ಅಜ್ಞಾತವಾಸ

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ …

ಕಳೆದ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮೇರಿ ಆಲಿವರ್ ಕವಿತೆಗಳನ್ನೂ ಬರಹಗಳನ್ನೂ ನಾನು ಆಗಾಗ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದರೂ ಇದುವರೆಗೂ ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಓದಲಾಗಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿದ್ದೂ ಅವಳು ತೀರ ಪರಿಚಿತಳೆನ್ನಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾಳೆ — ಅದು ಅವಳ ಬರವಣಿಗೆಯ ಗುಣವೇನೋ. ಅವಳು ನಮ್ಮಲ್ಲನೇಕರು ಇಷ್ಟಪಡುವ ಕವಿ, essayist ಎನ್ನುವುದಂತೂ ಹೌದು. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಆಗಬಹುದಾದ ಆದರೆ ಆಗಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸದ, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಮಂದಿ ಊಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಆಗದ ಬದುಕನ್ನು ಬದುಕಿದ ಸಹಜ, ಸಾರ್ಥಕ ಜೀವಿ ಅವಳು ಎನ್ನುವುದು ಮಹತ್ವದ್ದು. ಅವಳು ತಾನಿದ್ದ ಪರಿಸರವನ್ನು ಇಡಿಯಾಗಿ ತನ್ನೊಳಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ತನ್ನನ್ನೂ ಅದಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟುಕೊಂಡು ಜೀವಿಸಿದವಳು. ಅವಳಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಕವಿಗಳು ಹಿಂದೆಯೂ ಇದ್ದರು, ಮುಂದೆಯೂ ಬಂದಾರು. ಆದರೆ ಅವಳಂತೆ ಬದುಕು-ಭಾವ-ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನ್ವಯ ಸಾಧಿಸಿದವರು, ಒಂದುತನ ಕಂಡುಕೊಂಡವರು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗಿನ ಅವಳ ನಂಟೂ ಅನನ್ಯವಾದುದು. ಕನ್ನಡವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಜಗತ್ತಿನ ಹಲವು ಭಾಷೆಗಳ ಅಭಿಜಾತ ಕಾವ್ಯಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಯುರೋಪಿನ romantic age, ಕನ್ನಡದ ನವೋದಯದವರೆಗೂ; ನಂತರದಲ್ಲಿ ಜಿಎಸ್‌ಎಸ್, ಕಣವಿ ಮೊದಲಾದವರ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿಸರ್ಗವು ಬತ್ತದ ಒರತೆಯಾಗಿ ಉಳಿದೇ ಇದೆ. ಆಧುನಿಕ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕನ್ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲೂ ಅದು ಇರಲಿಕ್ಕೆ ಸಾಕು. ಹಾಗಿದ್ದೂ ಮೇರಿಯ ಕಾವ್ಯ ತುಸು ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣಲು ಕಾರಣಗಳಿವೆ: ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳ ಕುರಿತು ಅಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಯವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಆಪ್ತ ಕುತೂಹಲವಿದೆ; ಆರಾಧನಾಭಾವದ ಅಂತರವಿರದೇ ಸಲುಗೆಯ ಅಪ್ಪುಗೆಯಿದೆ; ತಾನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪರಿಸರ ಅಭಿನ್ನವೆಂಬ ಆಳವಾದ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.

ಚೈತ್ರಾ ಶಿವಯೋಗಿಮಠರ ಅನುವಾದಿತ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಓದುವಾಗ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚಿನವರೆಗೂ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಥವಾ ಈಗಲೂ ಬರೆಯುತ್ತಿರುವವರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ತಕ್ಷಣ ನೆನಪಾದವರು: ಜೀವಯಾನದ ಎಸ್. ಮಂಜುನಾಥ್, ಮೈಸೂರಿನ ರಾಮು ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಸವಿತಾ ನಾಗಭೂಷಣ. ಮಂಜುನಾಥರ ಬಹಳಷ್ಟು ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸುತ್ತಲಿನ ಪರಿಸರದ ಅತ್ಯಂತ ಸಣ್ಣ, ಬಹುತೇಕರಿಗೆ ಮಹತ್ವದ್ದಲ್ಲವೆನ್ನಿಸುವ ಸಂಗತಿಗಳ ಕುರಿತ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಅವರ ಮೊದಲಿನ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ‘ಹಕ್ಕಿಪಲ್ಟಿ’ ಶುರುವಾಗುವುದು ತಾನೂ ಬೇರೆಯವರಂತೆ ಘನವಾದದ್ದೇನೋ ಸಾಧಿಸಬಹುದಿತ್ತು ಎಂಬ ಹಳಹಳಿಕೆಯಿಂದಾದರೆ ಕೊನೆಯಾಗುವುದು ‘ಹಕ್ಕಿಪಲ್ಟಿ’ಯಂಥ ಸರಳ ಸಹಜ ವಿಸ್ಮಯದ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿಂದ!

        […] ಎತ್ತರಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟ ಹಕ್ಕಿಯೊಂದು ಸರ್ಕಸ್
        ಮಾಡಿತು
        ಮರುಕ್ಷಣ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬಂತು: ಏನಾದರೂ ಆಗಬೇಕೇಕೆ
        ಹಕ್ಕಿಪಲ್ಟಿಯಂಥ ಘಟನೆಗಳ ಗಮನಿಸಲು ಶಕ್ಯವಿದ್ದರೆ ಸಾಲದೆ,
        ಇನ್ನುಳಿದಂತೆ ನಾವು ಆಗಲೆಳಸುವುದೆಲ್ಲ ಜಗಮೆಚ್ಚುಗೆಗಲ್ಲವೆ?

ಮೇರಿಯ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಸಪಾಟು ಕರಿ ಟೊಪ್ಪಿಗೆ ತೊಟ್ಟ’ ಅದೇ ಹಕ್ಕಿ ಮೆಣಸಿನಗಿಡದ ಮೇಲೆ ಸುಮ್ಮನೆ ತನ್ನ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕೂತಿದ್ದು ‘ಕೊಂಬೆಯಿಂದ ಕೊಂಬೆಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾ ಇಳಿಯುತ್ತಾ ಕೆಳಗಿಳಿ’ದು ‘ನೀರಿನೂಟೆಯಿಂದ ನೀಟಾಗಿ ಗುಟುಕರಿ’ಸಿ ಹಾರಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟೇ! ಅದಕ್ಕೆ ಹೆಸರು ಕೊಡಬೇಕೆನ್ನುವುದು ಕವಿಯ ಹವಣಿಕೆಯಾದರೂ ಆ ಹಕ್ಕಿಗೆ ‘ಹೆಸರೆನ್ನುವುದು ಕುಣಿಕೆಯಲ್ಲ’.

‘Nothing is too small to be wondered about’ ಎಂಬ ಅವಳ ಪದ್ಯವಿದೆ. ಆ ಸಾಲು ಅವಳ ಕಾವ್ಯದ ಆಶಯವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಬದುಕಿನ ತಾತ್ವಿಕತೆ ಕೂಡ ಆಗಿತ್ತು. ಮೇರಿಯ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆ ಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು ಹಕ್ಕಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಚಿಟ್ಟೆ, ನಾಯಿ, ಕೇರೆಹಾವು, ಮಿಡತೆ, ಕರಡಿ, ಎಲ್ಲವೂ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದ್ಯದಲ್ಲೇ ನೋಡಿ, ಪ್ರಣಯಕಾಲ ಮುಗಿದ ಮೇಲೂ ಹಾಡುವ ಮಿಡತೆಗೆ ಜಗಮೆಚ್ಚುಗೆಯ ಹಂಗಿಲ್ಲ. ತನಗೆ ಬೇಕಾದ್ದೇ ಮಾಡುವುದು ಅದರ ರೀತಿ. ಆದರೂ —

        ಹಾಗೆಂದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಜೀವನವಿಡೀ
        ಅದೊಂದು ಘನವಾದ ಮಿಡತೆಯಂತೆ
        ಬದುಕಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗದು

ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ. ಇವು ಮಂಜುನಾಥ್ ಬರೆಯಬಹುದಾದಂಥ ಸಾಲುಗಳು ಎನ್ನಿಸುವಂಥವು!

        ನೀಲಕುರುಂಜಿಯೇ ಆಗಬೇಕಿಲ್ಲ
        ಖಾಲಿ ಬಯಲಿನಲಿ
        ಪಾರ್ಥೇನಿಯಂ ಕಸವಾದರೂ ಸರಿ
        ಇಲ್ಲವೇ ಒಂದೆರಡು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು
        ಹಿಡಿದು ಸುಮ್ಮನೆ ಧ್ಯಾನಿಸು
        ಒಟ್ಟುಮಾಡಿ ಪದಗಳ ಪೋಣಿಸು
        — 

        ‘ಈಸೊಂದು ಮಾತು ಬೇಡ
        ಕೆಸರ ಮಡುವಿನಲಿ ಕಪ್ಪೆ ಹಾರಿದೆ’

ಈ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಗುರತನವಿದೆ. ಹಾಗಿದ್ದೇ ಅವು ಹಾರುತ್ತವೆ — ‘ಕೊನೆಗೂ ಭಾರ ಇಳಿಸಿಕೊಂಡ ಮರಿಕತ್ತೆಯ ಹಾಗೆ’, ‘ಏನನ್ನೂ ಹೊರದೆ ಹಗುರಾಗಿ’ರುವ ಹಕ್ಕಿಯ ಹಾಗೆ.

ರಾಮು ಅವರ ಹಾಯ್ಕುವಿನಂಥ ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಪದ್ಯ (‘ಹನಿ') ಹೀಗಿದೆ:

        ಮೋಡದೊಳಗಿದ್ದಾಗ ಸಿಡಿಲ ಮಗ್ಗುಲಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ಪುಟ್ಟ ಹನಿ
        ಹೇಗೋ ಬಚಾವಾಗಿ
        ಇಳಿದು ಬಂದು
        ಈಗ ಈ ಕೆಸುವಿನೆಲೆ ಮೇಲೆ ಕೂತಿದೆ
        ಇನ್ನೂ ನಡುಗುತ್ತಿದೆ

ಚೈತ್ರಾ ಅವರ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ಮೇರಿಯ ಒಂದು ಪದ್ಯ ‘ಎಲೆಯ ಹಾಡು’ ಆಗಿ, ಅದರ ಈ ಸಾಲುಗಳು:

        ನೀನು ಮಗುವಾಗಿದ್ದಾಗ
        ಆಲಿಸಿದ ಎಲೆ ಮೇಲಿನ ಹಾಡು
        ಇನ್ನೂ ಅಲ್ಲೇ ಗುನುಗುತ್ತಲಿದೆ

ಆ ಎಲೆಯು ಆ ಹನಿಗೆ ಹಾಡಿದಂತಿದೆ ಎನ್ನಿಸಿಬಿಟ್ಟಿತು.

‘ಸುಗ್ಗಿ ಬಂತಲ್ಲ…' ಎಂಬ ಅನುರಾಗಮಾಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮು ‘ಎಲ್ಲ ಈ ಬೆದೆಗೇನೆ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು / ಅದಕಾಗೆ ನಾನೂ ಈ ಹುಳವೂ ಒಡಹುಟ್ಟು’ ಎನ್ನುತ್ತ ಇಡೀ ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು, ಪರಸ್ಪರ ನಂಟನ್ನು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಮೇರಿ ತಾನು ಕೈಯಾರೆ ಗಾಳಹಾಕಿ ಹಿಡಿದ ಮೀನನ್ನು ತಿಂದು ಮುಗಿಸಿದ ಮೇಲೆ:

        ಕಡಲು ಈಗ ನನ್ನೊಳಗಿದೆ
        ಈಗ ನಾನೇ ಮೀನು
        ನನ್ನೊಳಗೆ ಫಳಫಳ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದೆ ಮೀನು 
        ನಾನು ಮೀನು ಇಬ್ಬರೂ
        ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ

ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ಒಂದು ತನ್ನ ಆರ್ದೃತೆ, ಆರ್ತತೆಯಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ತಟ್ಟಿದರೆ ಇನ್ನೊಂದು ನಮ್ಮ ಸುತ್ತಣ ಸಹಜ ಚಮತ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡು, ಇದು ಇರಬೇಕಾದ್ದೇ ಹೀಗೆ ಎಂದು ಅದನ್ನು ಹಗುರ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇರಿ ಆಲಿವರ್ ಮನುಷ್ಯರಿಗಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಉಳಿದ ಸಜೀವ/ನಿರ್ಜೀವ ರೂಪಗಳಿಗೂ:

        ಬಾ ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ನಿರಾಶೆಯ ನೀಲಿಗೆ
        ಇಬ್ಬರೂ ಕೂತು ಮಾತಾಡೋಣ
        ನೀನು ನಿನ್ನದು ಹೇಳು, ನಾನು ನನ್ನದು

ಎಂದು ಹೇಳಬಲ್ಲಳೇನೋ ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ! ಅವಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಋಣದ, ಆರಾಧನೆಯ, ಧನ್ಯತೆಯ ಬದಲು ಎಣೆಯಿಲ್ಲದ ಕೌತುಕದ, ಸಲುಗೆಯ ಕುತೂಹಲದ ಭಾವವಿದೆ: ‘ಕರುಣಿಸು ನನಗೆ ಇನ್ನೊಂಚೂರು ಸಮಯವನ್ನು […] ನಿಧನಿಧಾನವಾಗಿ ಎಲ್ಲವನು ಕಲಿಯುತ್ತಲಿರುವೆ’. ಸವಿತಾ ನಾಗಭೂಷಣರ ‘ಹಳ್ಳಿಯ ದಾರಿ’ ಹಿಡಿದು ಊರಿಗೆ ಹೊರಟ ಅಜ್ಜ ಮತ್ತು ಮೊಮ್ಮಗಳು ನೆನಪಗುತ್ತಾರೆ. ಅಜ್ಜನಿಗೋ ಅದೇ ನಿತ್ಯದ ದಾರಿ, ಬೇಗ ಊರಿಗೆ ಸೇರಿದರೆ ಸಾಕಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಮೊಮ್ಮಗಳಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಹೊಸತು, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿಂತು ನೋಡಬೇಕಿದೆ:

        ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆಯೆ
        ಉಳಿದಳು ಹುಡುಗಿ
        ಹಾವಿನ ಪೊರೆ
        ನವಿಲ ಗರಿ
        ಹುಡುಕುತ

ಅವರ ಇನ್ನೊಂದು ಪದ್ಯ ‘ಹೊಳೆಮಗಳು’ವಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹೊಳೆಯು:

        ಇದು ಬೆಟ್ಟ ಇದು ಗಾಳಿ
        ಇದು ಹೂವು ಇದು ಎಲೆ
        ಎಂದು ಮಗಳಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವಳು

ನಿಧಾನಿಸು, ಸಮಯ ಕೊಡು, ಗಮನಿಸು, ಒಳಗೊಳ್ಳು ಎನ್ನುವುದು ಪ್ರಕೃತಿಗೂ ಮನುಕುಲಕ್ಕೂ ಮೇರಿಯ ಮೊರೆ.

ಮೇಲೆ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ ಸಾಲುಗಳ ಹೊರತಾಗಿ ‘ಪುಟ್ಟಗುಮ್ಮ’, ‘ಚೈತ್ರ’, ‘ನಿಶ್ಶಬ್ದದೊಳಗಣ ಶಬ್ದ’ ಮೊದಲಾದ ಕವಿತೆಗಳೂ ಕೆಳಗೆ ನಾನು ಗುರುತಿಸಿರುವ ಸಾಲುಗಳೂ ಚೈತ್ರಾ ಅವರ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿವೆ.

        ಮಧುಸಂದೇಶ ರವಾನಿಸುವ
        ಸಾಲುಸಾಲು ಮೆರವಣಿಗೆ ಹೊರಡುವ
        ದುಂಬಿ ದೂತರ ಸಾಲು
        ಜೇನುಕೂಡಿಸಿವೆ ಮರದ ತುಂಬಾ
        —
        ಮೇಲಮೇಲಕ್ಕೇರುತ
        ಮಂದವಾಗುವ ಪ್ರಾಣಜ್ಯೋತಿ
        ಬಯಲಲ್ಲಿ ಬಯಲಾಗುವುದು
        —
        ಪರಪಂಚ ರಂಗಮಂಚ
        ಖುಷಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದಿಷ್ಟು
        ಒದ್ದೆಯಾಗದಿದ್ದರೆ
        ಆ ದಿನವಾದರೂ ಎಂಥ ದಿನ ಹೇಳಿ

ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿಕೇಳಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಕೊನೆಗೆ ‘ಉಳಿಯುವುದೊಂದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ’. ಖುಷಿಯಾಗಿರುವುದು ಹೇಗೆ? ಅದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನದನೇನೂ ಬೇಕಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅದು ದಕ್ಕುವುದು ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯ. ಅದೇ ರೀತಿ ‘ಪ್ರೀತಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಈ ಲೋಕವನ್ನು’ ಎಂದೂ ಮೇರಿ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅದರ ಹಾದಿಯನ್ನೂ ಆ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿರುವ ತೊಡಕುಗಳನ್ನೂ ಅವಳೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ.

        ನಾವೇ ಆ ಭಾಷೆ
        ಇನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಕಲಿತಿಲ್ಲವೇನೋ
        —
        ನಿಮ್ಮ ತಲೆಯಲ್ಲಿ
        ‘ದೇವತೆಗಳಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ದೇವತೆಯ ಕಾಣಬಲ್ಲಿರಿ’

ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಎಜ಼್ರಾ ಪೌಂಡ್‌ನ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ, ಮೊನಚಾದ ಪದ್ಯ ನೆನಪಾಯಿತು:

        Salutation

        O generation of the thoroughly smug
              and thoroughly uncomfortable,
        I have seen fishermen picnicking in the sun,
        I have seen them with untidy families,
        I have seen their smiles full of teeth
              and heard ungainly laughter.
        And I am happier than you are,
        And they were happier than I am;
        And the fish swim in the lake
              and do not even own clothing.

ಆ ಮೀನುಗಳು, ಮೀನುಗಾರರು ಬರಿಮೈಯ್ಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವರೊಳಗಡೆ ದೇವತೆಗಳಿವೆಯೇನೋ!

ಚೈತ್ರಾ ಅವರ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಾಲುಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅನುವಾದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಆಗಬಹುದಿತ್ತು ಎನ್ನಿಸಿತು. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಾಳಜಿಯಿಂದ editing ಆಗಿದ್ದರೆ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಬಂದ ಈ ಕವಿತೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿನಂತೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಲಿಂಗವನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವಾಗ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಸುಸಂಗತತೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನ punctuation, ಪದಕ್ರಮ ಅಥವಾ ಸಾಲುಗಳ ಕ್ರಮ, spacing ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಕನ್ನಡದ ಜಾಯಮಾನಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವಂತೆ ಬದಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ.

ಈ ಸಂಕಲನವನ್ನು ಓದುತ್ತಲೇ ಮೇರಿ ಆಲಿವರ್‍‌ಳ ‘A Poetry Handbook’ ತಿರುವಿಹಾಕುತ್ತಿದ್ದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ಧ್ವನಿಯ (sound) ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅಲ್ಲದೇ revision ಬಗ್ಗೆಯೂ. (ಇತ್ತೀಚಿನ ‘ಅಕ್ಷರ ಸಂಗಾತ’ದ ಮೇರಿ ಆಲಿವರ್ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ವಿಮರ್ಶಕ ಮತ್ತು ಅನುವಾದಕರಾದ OLN ಕೂಡ ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.) ಅವು ಬಹಳ ಮಹತ್ವದ್ದು ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ.

ನಾನು ಸ್ವತಃ ಕವಿಯಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ನಾನು ಕೆಳಗೆ ಹೇಳುವುದನ್ನು — ಕವಿಯಾಗಲಿ ಉಳಿದವರಾಗಲಿ — ಸಲಹೆ ಎಂದುಕೊಳ್ಳದೇ ‘ಇದು ಹೀಗಿದ್ದರೆ ಇನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಿತ್ತೇ’ ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಂತೆ ಓದಿಕೊಳ್ಳಿ.

        ಫ್ರಾಂಜ಼್ ಮಾರ್ಕ್ ಸಣ್ಣ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೀರಿ ಹೋದ
        ಬಾಂಬು ಚೂರುಗಳನು ಹೊತ್ತು
        ತಲೆ ಬುರುಡೆಯೊಳಗೆ ಸಿಡಿದು ಚೂರಾದ

		ಫ್ರಾಂಜ಼್ ಮಾರ್ಕ್ ಸಣ್ಣ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೀರಿಹೋದ
		ತಲೆಬುರುಡೆಯೊಳಗೆ ಸಿಡಿದು ಚೂರಾದ
		ಬಾಂಬುಚೂರುಗಳನು ಹೊತ್ತು
— 
        ಇಷ್ಟು ಸರಾಗ
        ಈ ಪರಾಗ ಸ್ವರ್ಶ ಅಂದುಕೊಂಡವರು ಯಾರು?

		        ಅಂದುಕೊಂಡವರು ಯಾರು
		        ಇಷ್ಟು ಸರಾಗ
		        ಈ ಪರಾಗ 
			        ಸ್ಪರ್ಶ!
— 
        ಪಟಪಟ ಪಟಪಟ ಪಟಪಟಿಸಿ
        ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಧಗಧಗಿಸುವ ದಿಗಿಲನ್ನು
        ಬಾಯಿತೆರೆದು ಚಪ್ಪರಿಸಿತು
        ಆಮೇಲೆ
        ಸುರಿಯುವ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲಿನ
        ಬಣ್ಣಗಳ ನಡುವೆ
        ನಿಧನಿಧಾನವಾಗಿ ಉಸಿರು ಚೆಲ್ಲಿತು

		       ಪಟಪಟಿಸಿ ಪಟಪಟನೆ 
		        ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಧಗಧಗಿಸುವ ದಿಗಿಲ
		        ಬಾಯ್ದೆರೆದು ಚಪ್ಪರಿಸಿ
		        ಸುರಿವ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲ
                        ಬಣ್ಣಗಳ ನಡುವೆ		        
                        ಉಸಿರ ಚೆಲ್ಲಿತು
		        ನಿಧನಿಧಾನ 

ಕವಿತೆಯ ಮೊದಲ ಬರೆಯುವಿಕೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯ ಸೆಲೆಯಿಂದ ಚಿಮ್ಮಿದ ಭಾವಪ್ರವಾಹವಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದರ ನಂತರದ ಕಟ್ಟುವಿಕೆ ಪ್ರಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕಾದದ್ದು. ಒಂದು ಕಡೆ ಚೈತ್ರಾ ಅವರೇ ಅನುವಾದಿಸಿದ ಮೇರಿಯ ಈ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ: ‘ಪದಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದರೆ, ಅವು ಸರಿಯಾದ ಪದವೇ ಆಗಿದ್ದರೂ / ಕವಿತೆಯನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ’. Revision ಅಥವಾ editing ಎಂದರೆ ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಬೇರೆ ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಒಂದರ ಬದಿಗೊಂದು ಇಟ್ಟು ನೋಡುತ್ತಾ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಓದುತ್ತಾ ಯಾವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸಹಜ, ಯಾವ ಪದ (ಅಕ್ಷರ ಕೂಡ) ಅನಗತ್ಯ, ಯಾವುದು ಲಯಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಿದೆ, ಯಾವುದು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ, ಬೇರೊಂದು ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊಳೆಯಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದು ನಮ್ಮದೇ ಕವಿತೆಗಾಗಲೀ ಅನುವಾದಕ್ಕೇ ಆಗಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಳಪು ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ನನ್ನ ನಂಬಿಕೆ.

ಆಕಾಶ ನದಿ ಬಯಲು ಎಂಬ ಈ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಮೇರಿ ಆಲಿವರ್‍‌ಳ ಕಾವ್ಯದ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಕಿರುಪರಿಚಯವೂ 2011ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಅವಳ ಒಂದು ಸುದೀರ್ಘ ಸಂದರ್ಶನದ ಅನುವಾದವೂ ಇದೆ. (ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯಿಂದ ದೂರವೇ ಇದ್ದ ಅವಳು ಈ ಸಂದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿದ್ದೇ ಒಂದು ವಿದ್ಯಮಾನ!) ಇವು ಕೃತಿಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ. ಕನ್ನಡದ ಹೊಸ ಓದುಗರಿಗೆ ಮೇರಿ ಆಲಿವರ್‍‌ಳನ್ನು ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ಚೈತ್ರಾ ಅವರಿಗೆ ಅಭಿನಂದನೆಗಳು. ಅವರಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಫಲ ಅನುವಾದಗಳೂ ಕವಿತೆಯೂ ಬರಲಿ.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ …

ಮೊನ್ನೆ ಒಂದು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಕವಿಯೊಬ್ಬನ ಕವಿತೆ ಓದಿದಾಕ್ಷಣ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಕವಿಯ  ಕವಿತೆಯ ನೆನಪು ಬರುವ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ವಿಸ್ತೃತವಾದ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯಿತು. ಇದನ್ನ ಯೋಚಿಸುತ್ತಲೇ “ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ ?” ಎಂಬ ಸಹಜ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡಿತು. ಅದೊಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಿತಿಯೇ? ಬರಿಯ ಭಾವವೇ? ಅಥವಾ ಸಹಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕವಿಗಳು ಹೇಳುವ  ಕ್ಲೀಷೆಯೆನಿಸುವ, “It comes to me,” ಎನ್ನುವ ಹಾಗೆಯೇ? ನಿಜವಾಗಿ ಕಾವ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುವುದು ಹೇಗೆ? ಇದರ ಜೊತೆಗೇ ಕವಿ ಮತ್ತು ಕವಿಯತ್ರಿಯರನ್ನು ಭಿನ್ನವಾಗಿ ನೋಡುವ ಓದುಗ, ವಿಮರ್ಶಕರ ಕುರಿತು ಅಚ್ಚರಿ. ಕಾವ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ‘ಲಿಂಗ ಸ್ವರೂಪ’ವು ಉಂಟೇ? ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಯೋಚಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದು ನನ್ನ ಮುಂದಿರುವ ಕವಿ ಸವಿತಾ ನಾಗಭೂಷಣರ ಕೆಲ ಕವಿತೆಗಳು.

ಸವಿತಾ ಅವರ ಕಾವ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಚೋದಕ ಅಂಶಗಳು ಯಾವುವು? ಅವು ಕೇವಲ ಭಾವ, ಸುಪ್ತಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಚಿಂತನೆಯೇ? ಎಂದು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದರೆ ಅವರ ಬಹಳಷ್ಟು ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆ, ಸ್ತ್ರೀಚಿಂತನೆ, ಸುತ್ತಲಿನ ಪರಿಸರ, ಆಳವಾದ ಓದು — ಎಲ್ಲವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅವರ ಕವಿತೆಗಳು ಭಾವ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದುವಲ್ಲ; ಆಂತರಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆ, ಬಾಹ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಅವರ ಕಾವ್ಯ ಶಕ್ತಿ. ನಮ್ಮ ವಿಮರ್ಶಕರು ಸವಿತಾ ಅವರ ಕಾವ್ಯ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವಾಗ ಅವರ ಜತೆಗಿನ ಕವಿಗಳಾದ ಪ್ರತಿಭಾ ನಂದಕುಮಾರ, ವೈದೇಹಿಯವರ ಬರಹಗಳ ಜೊತೆ ಮಾತ್ರ ಸಮೀಕರಿಸಿ ಮಾತನಾಡುವುದನ್ನು ಓದಿದ್ದೇನೆ. ನನಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಗಂಡು - ಹೆಣ್ಣು  ಕವಿ/ಲೇಖಕರ classification ನಿಜಕ್ಕೂ ಬೇಸರದ ಸಂಗತಿ. ಅವರ ಕವಿತೆಗಳು ಸಿದ್ಧಲಿಂಗಯ್ಯನವರ, ಲಂಕೇಶರ, ಕೆಎಸ್‌ನ ಅವರ, ಎಚ್ ಎಸ್ ಶಿವಪ್ರಕಾಶರ ಕವಿತಗಳ ಜತೆ ಯಾಕೆ ಚರ್ಚೆಗೊಳಗಾಗಿಲ್ಲ? (ಈ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡದ್ದಷ್ಟೇ.)

ಸವಿತಾ ಅವರ ಕಾವ್ಯಸೃಷ್ಟಿಗೆ ನೆಲದ ಭಾಷೆ, ಪರಿಸರ, ನಮ್ಮ ಕನ್ನಡದ ಪೂರ್ವಸೂರಿಗಳು, ಜನಪದ, ಶರಣ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಕಾಡು-ಮೇಡು, ಪರಂಪರೆ, ಪ್ರತಿಭಟನೆ, ಚಳುವಳಿಗಳು, ಗಲಾಟೆ, ಹಿರಿಯರ ಓದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ಯಾವ ಬರಹಗಾರ ನೆಲದ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತಾನೋ ಸಹಜವಾದುದನ್ನು, ಬದುಕಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾದುದನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾರ.

ಸವಿತಾ ಅವರ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಧ್ವನಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು. ಕೆಎಸ್‌ನ ಅವರ ಕವಿತೆ (ಐರಾವತ ಸಂಕಲನ)

ಹತ್ತು ವರುಷದ ಹಿಂದೆ ಮುತ್ತೂರ ತೇರಿನಲಿ
ಅತ್ತಿತ್ತ ಸುಳಿದವರು ನೀವಲ್ಲವೆ ?
ಹತ್ತಿರದ ಹೆಣ್ಣೆಂದು ಮತ್ತೆ ಮುತ್ತೂರಿನಲಿ
ಒಪ್ಪಿ ಕೈಹಿಡಿದವರು ನೀವಲ್ಲವೆ ?

ಬೆಟ್ಟಗಳ ಬೆನ್ನಿನಲಿ ಬೆಟ್ಟಗಲ ದಾರಿಯಲಿ,
ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಲೆದವರು ನೀವಲ್ಲವೆ ?

ತಿಟ್ಟಿನಲಿ ಮುಂದಾಗಿ, ಕಣಿವೆಯಲಿ ಹಿಂದಾಗಿ,
ನಗುನಗುತ ನಡೆದವರು ನೀವಲ್ಲವೆ ?......

ಎಂದು ಸಾಗುವ ಸುಂದರವಾದ ಜನಮನ್ನಣೆ ಗಳಿಸಿರುವ ಪ್ರೇಮಕಾವ್ಯ ಇವರದು. ಸವಿತಾ ಅವರ ನೀವಲ್ಲವೇ? ನೀವಲ್ಲವೇ? ಕವಿತೆಯಲ್ಲಿ (ದೇವರಿಗೆ ಹೋದೆವು ಸಂಕಲನ)

ಕೈಕಾಲು ಕಟ್ಟಿ ಬೆಂಕಿಗೆ ಎಸೆದದ್ದು
ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟಿ ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟಿದ್ದು
ನೀವಲ್ಲವೇ....
ಕಾದೆಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೈ ಇಕ್ಕಿಸಿದ್ದು
ಕೆರೆಗೆ ಹಾರ, ಮಹಾಸತಿಯ ಪಟ್ಟ
ಕೊಡಮಾಡುತ್ತದೆ ನೀವಲ್ಲವೇ...
ಮಂಡೆಬೋಳಿಸಿ ಮಡಿಸೀರೆ ಉಡಿಸಿ
ಒಪ್ಪತ್ತೂಟ ಕತ್ತಲವಾಸ
ಕರುಣಿಸಿದ್ದು ನೀವಲ್ಲವೇ....

ಹೀಗೇ ಇಡೀ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳಾ ಕುಲದ ಕಷ್ಟನಷ್ಟ ಪರಂಪರೆಯ ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಸಮಾಜದ ಮತ್ತೊಂದು ಮುಖದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಅಶ್ವಿನಿ ಕಳಸದ ಓದಿದ ನೀವಲ್ಲವೆ? ನೀವಲ್ಲವೆ? ಕವಿತೆ.

ಹಾಗೆಯೇ, ಅಕ್ಕನ ವಚನ

ಅಕ್ಕ ಕೇಳವ್ವ ಅಕ್ಕಯ್ಯ ಕೇಳವ್ವ
ಕೇಳವ್ವ ನಾನೊಂದು ಕನಸ ಕಂಡೆ
ಅಕ್ಕಿ ಅಡಕೆ ಓಲೆ
ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಕಂಡೆ
ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ಜಡೆಗಳ
ಸುಳಿಪಲ್ಲ ಗೊರವನು
ಭಿಕ್ಷಕ್ಕೆ ಮನೆಗೆ ಬಂದುದ ಕಂಡೆನವ್ವ
ಅಕ್ಕ ಕೇಳವ್ವ ನಾನೊಂದು ಕನಸ ಕಂಡೆ

ಇವರ ಕವಿತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಹುಡುಗಿಯರ ಕನಸಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವ್ವ ಕೇಳೇ ನಾನೊಂದ ಕನಸ ಕಂಡೇ….
ಅವ್ವ ಕೇಳೇ ಕನಸೊಂದ ಕಂಡೆನೆ….
ಮುಂಗೋಳಿ ಕೂಗಿತ್ತು ಮೂಡಲ್ಲಿ ಕೆಂಪಿತ್ತು
ಬೆಳ್ಳಿಯೂ ಮರಳಿತ್ತು ಹಕ್ಕಿಯೂ ಹಾಡಿತ್ತು
ಮಲ್ಲಿಗೆ ಸಂಪಿಗೆ ಘಮ್ಮೆಂದು ಬಿರಿದಿತ್ತು
ಹಾದಿಲಿ ಇಬ್ಬನಿಯು ಮುತ್ತಾಗಿ ಸುರಿದಿತ್ತು. ||ಅವ್ವ||

ಅಕ್ಕ ಅವ್ವವಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಎಲ್ಲ ಹುಡುಗಿಯರು ಶಿವೆಯ ಮನದವರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಒಳ ಮನಸ್ಸಿನ ಕನ್ನಡಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬೆರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳ ಧಿಕ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಚಪ್ಪರ, ತೋರಣ, ಓಲಗ, ಮಂತ್ರ, ಆರತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಕಿತ್ತೊಗೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸಹಜವೂ, ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಆದ ಸರಳ ಬದುಕಿಗೆ ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಂಬಲಕ್ಕೆ ಸ್ತ್ರೀ ಕಾತರಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನಂತೆಯೇ ಬಗೆಯುವ, ಜೀವಿಸುವ ಪುರುಷನಿಗೆ ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಮೇಲೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ ಎರಡು ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಕವಿಯ ಅಂತರಾಳದ ಅನಾವರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಹೆಸರಿನ ಕ್ರೌರ್ಯ, ಶತಶತಮಾನದಿಂದ ಹೆಣ್ಣು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವ ಶೋಷಣೆಗೆ ಈ ಎರಡು ಕವಿತೆಗಳು ಉತ್ತರದಂತಿವೆ. ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಕಾವ್ಯವಾಗಿ ಈ ಎರಡೂ ಕವಿತೆಗಳು ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಕೆಎಸ್‌ನರ ಕವಿತೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳುವ ಕವಿತೆಗಿಂತ ಕಾವ್ಯದ ಸೌಂದರ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಹುಡುಗಿಯರ ಕನಸು ಕವಿತೆ ಗೆಲ್ಲುತ್ತದೆ; ಇವೆರಡೂ ಸ್ತ್ರೀಚಿಂತನೆಯ ಮಹತ್ವದ ಕವಿತೆಗಳಾಗಿವೆ ಎಂಬುದಾದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಡುವುದು ಕಾವ್ಯದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಶಯದ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಇವರ ಹೊಳೆ ಮಗಳು ಸಂಕಲನದ ಹೊಳೆ ಮಗಳು ಕವಿತೆ ಲಯ, ಗೇಯತೆ, ವೈಚಾರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಬಹಳ ಒಳ್ಳೆಯ, ಕಾವ್ಯ ಓದುಗರನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವ ಕವಿತೆಯಾಗಿದೆ. ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಮಗಳ ಈ ಕವಿತೆ:

ಅವಳು ಹಳ್ಳ
ಇವಳು ಹೊಳೆ 
ಹಳ್ಳದ ಬಳ್ಳಿಯಲಿ
ಹರಿದು ಬಂದವಳು
ಹೊಳೆ ಮಗಳು
ತಾಯಿ -
ಹೊಳೆ ಮಗಳ ಹುಬ್ಬನು ತೀಡುವಳು
ಸುಳಿ ಮುಂಗುರುಳ ಬಾಚುವಳು
ದಿಟ್ಟಿಯ ಬೊಟ್ಟಿಟ್ಟು
ಅಕ್ಕರೆಯ ಮುತ್ತಿಟ್ಟು
ಮುನ್ನೆಡೆಸುವಳು
ಇದು ಬೆಟ್ಟ ಇದು ಗಾಳಿ
ಇದು ಹೂವು ಇದು ಎಲೆ
ಎಂದು ಮಗಳಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವಳು

ಹಾಗೆಯೇ ಇವರ ಹಳ್ಳಿಯ ದಾರಿ ಕವಿತೆಯನ್ನು ಓದುತ್ತಾ ಓದುಗ ಕಾವ್ಯದ ಸಮ್ಮೋಹನದಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ. ಅರವತ್ತರ ಮುದುಕ ಹತ್ತರ ಹುಡುಗಿ ಇಬ್ಬರೂ ಸೇರಿ ದಾರಿ ಸವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನಿತ್ಯದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮುದುಕ ಮುನ್ನಡೆದರೆ, ಹುಡುಗಿಗೆ ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲವೂ ಹೊಸದು. ಕವಿತೆ ಕಥನ ಕಾವ್ಯದ ಹಾಗೇ ಕುತೂಹಲ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾ ನದಿಯಂತೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತ ಶಬ್ದಗಳ ಬಳಕೆಯಿಲ್ಲ, ಪದಗಳ ಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವೂ ಹುಡುಗಿಯಂತೆ ಸರಳ. ಕವಿತೆಯ ಭಾವ, ಅರ್ಥವೂ ಕೂಡ.

ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆಯೆ
ಉಳಿದಳು ಹುಡುಗಿ
ಹಾವಿನ ಪೊರೆ 
ನವಿಲ ಗರಿ
ಹುಡುಕುತ.

ಇವರ ದೇವರಿಗೆ ಹೋದೆವು ಕೂಡ ಎಷ್ಟು ಲಯಬದ್ಧವಾದ ಕವಿತೆ ಅಲ್ಲವೇ? ಹಾಗೆಯೇ ದೇವಿ ಕವಿತೆ ಕೂಡ ತನ್ನ ಲಯದಿಂದ, ಗೇಯತೆಯ ಅಂಶದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಭಾವವೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೇ ಬೇಂದ್ರೆಯವರು ಹೇಳಿದ್ದು ‘ನಾದಬೇಕು, ನಾದಬೇಕು / ನಾದನ್ನ ನಾದಬೇಕು / ನಾದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿನಾದಬೇಕು.…’ ಎಂದು.

ಒಂದು ಕವಿತೆಯ, ಇಡೀ ಕಾವ್ಯದ ಯಶಸ್ಸು ಈ ನಾದದಿಂದಲೇ. ಸವಿತಾ ನಾಗಭೂಷಣರ ಒಟ್ಟಾರೆ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಇಂಥ ನಾದವಿರುವ, ಲಯಬದ್ಧ, ಗೇಯತೆಯಿರುವ ಕವಿತೆಗಳೇ ಓದುಗರನ್ನು ಸೆಳೆದಿರುವುದು ಎನ್ನಬಹುದು. ಹೇಳಲೇಬೇಕೆಂಬ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಕವಿತೆಗಳು ಸಪ್ಪೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅಂಥಲ್ಲಿ ಭಾವವೊಂದೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಚಿಂತನೆಯಷ್ಟೇ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ಕವಿತೆ ಕಾವ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ.

ಎಲ್ಲ ಕವಿಗಳು ಜಾನಪದದ ಹಂಗಿನಿಂದ, ನವೋದಯದ ಬಂಧನದಿಂದ ಅಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರರು. ಇದು ಓದುಗನ ಭಾಷೆ, ಜನಭಾಷೆ, ಹೃದಯದ ಭಾಷೆ. ಬೇಂದ್ರೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ತಲುಪಿದ್ದು ಇದೇ ಕಾರಣ. ಅಡಿಗರ ಮೊದಲ ಮೂರು ಸಂಕಲನದ ಕವಿತೆಗಳು ಜನಮನಸೂರೆಗೊಂಡಿದ್ದು ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ. ಕೆ ಎಸ್ ನರಸಿಂಹ ಸ್ವಾಮಿಯವರ ಕವಿತೆಗಳು ಜನಕಾವ್ಯವಾಗಿದ್ದು ಕೂಡ. ಸಿದ್ಧಲಿಂಗಯ್ಯನವರ ಕೆಂಪು ಸೂರ್ಯ ಸಂಕಲನದ ಸಾವಿರಾರು ನದಿಗಳು ಕವಿತೆ

ನೆನ್ನೆ ದಿನ
ನನ್ನ ಜನ
ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಬಂದರು
ಕಪ್ಪುಮುಖ ಬೆಳ್ಳಿಗಡ್ಡ ಉರಿಯುತಿರುವ ಕಣ್ಣುಗಳು
ಹಗಲು ರಾತ್ರಿಗಳನು ಸೀಳಿ ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಒದ್ದರು
ಕಂಬಳಿಗಳು ಕೊರಗಿದವು ಎದ್ದೇಳುವ ರೊಚ್ಚಿಗೆ
ಭೂಕಂಪನವಾಯಿತು...

ಇಲ್ಲಿನ ಲಯ, ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದಲೇ ಹೊಸ ಚಳವಳಿಗೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು. ಹೋರಾಟದ ಎಲ್ಲ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲೂ ಕಾವ್ಯದನಿಯನ್ನು ನಾವು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಹೇಳಲು ಕಾರಣ ಮಿತ ಪದಗಳೊಂದಿಗೆ ಕವಿತೆ ಕಟ್ಟುವ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ಸವಿತಾ ನಾಗಭೂಷಣರ ಕವಿತೆಗಳ ಕುರಿತು. ಈ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಯಶಸ್ವಿಯಾದರೂ ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಬಳಸಿದ ಪದಗಳೇ ಹೆಚ್ಚು ಸಶಕ್ತವಾಗಿವೆ. ಅವು ಕವಿತೆ, ಪದ್ಯ, ಹಾಡಾಗಿವೆ.

ಅಶ್ವಿನಿ ಕಳಸದ ಓದಿದ ಬೆದೆಯಲ್ಲ ಒಲವು ಕವಿತೆ.

ಸವಿತಾ ನಾಗಭೂಷಣರ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಜವಾಗಿ ವಚನಕಾರ್ತಿ ಶರಣೆ ಅಕ್ಕನ ಪ್ರಭಾವ, ಬಸವಣ್ಣ, ಕಬೀರರ ಪ್ರಭಾವವೂ ಇದೆ. ಅವರೇ ಹೇಳಿದ ಹಾಗೆ ಕುವೆಂಪುರವರಿಂದ ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರಭಾವಿತರಾದರೆಂದು (ನನ್ನ ಮಾತು; ದೇವರಿಗೆ ಹೋದೆವು) ಅವರ ಕಾವ್ಯ ಒಳ ನೋಟಗಳಲ್ಲಿ ಪುರಾಣದ ಅಂಶಗಳು, ಪರಿಸರದ ಕಾಡು, ಪಕ್ಷಿ, ಹೂ-ಬಳ್ಳಿ, ಮರ, ಜಾನಪದಗಳಲ್ಲಿನ ಸ್ತ್ರೀಚಿಂತನೆ ದಟ್ಟವಾಗಿವೆ. ಕಡಿಮೆ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮೀರಿ ದೊಡ್ಡ ಕವಿತೆಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು  ಸಾಧ್ಯಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕಾವ್ಯ ಮಾಂತ್ರಿಕತೆಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದಿತ್ತೆಂಬುದು ಓದುಗನಾಗಿ ನನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಭಾವನೆ. ಬೇಂದ್ರೆಯವರು ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನವೂ ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಶಬ್ದವು ಬೆನ್ನಂಟಿದ ಅರಿವೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಬರುವ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಬೇಳೆಯೊಡೆದಿದೆ
ಶಬ್ದವಾಗಿದೆ ಶಬ್ದ ಕೇಳಣ್ಣಾ (ಓ ಹಾಡೆ)

ಕೆ. ಎಸ್. ನರಸಿಂಹಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಕಾವ್ಯ ದ ಬಗೆಗಿನ ಆಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ

ಸೇತುವೆಯ ದಾಟುತ್ತ ಹೆದ್ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದು
ಎಲ್ಲ ನೋವನು ಮರೆತೆ ಬದುಕಿನೊಳಗೆ
ನೊಂದ ನೋವನಷ್ಟೇ ಹಾಡಲೇಬೇಕೇನು
ಬೇಡವೇ ಯಾರಿಗೂ ಸಿರಿಮಲ್ಲಿಗೆ? (ಮಲ್ಲಿಗೆಯ ಮಾಲೆ)

ಇಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕತೆಯ ನಿರಾಕರಣೆ ಇಲ್ಲ, ಕಬ್ಬಿಗರು ಅದನಿದನೆ ಹಾಡಬೇಕೆಂದವರು ನಾವಲ್ಲ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಮಲ್ಲಿಗೆಯ ಕವಿ. ನಮ್ಮ ಅನುಭಾವಿ ಕವಿ ಎಚ್.ಎಸ್. ಶಿವಪ್ರಕಾಶರು ಕೂಡ ಒಂದೆಡೆ, ನನ್ನ ಕವಿತೆಯ ಸಾಲುಗಳು ಕೆ. ಎಸ್. ನರಸಿಂಹಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸಾಲುಗಳಂತೆಯೇ ಇದ್ದವು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ನಮ್ಮ ಕೆಲ ವಿಮರ್ಶಕರು ಸವಿತಾ ಅವರರ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಭಾ ನಂದಕುಮಾರರ ಕಾವ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ನನಗದು ಅಚ್ಚರಿಯ ಅಂಶ. ಸವಿತಾ ಅವರ ಒಳತೋಟಿ ಕೃಷ್ಣ, ಶಿವ, ಪರಂಪರೆಯ, ಜಾನಪದದ ಬೇರಿನದು. ಅವರ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯ ಪರಂಪರೆಯ ಜಾಡು ಇದೆ. ಪದಗಳ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಿದೆ. ನಿರ್ಭಿಡೆಯಾಗಿ ಬೀದಿಗಿಳಿದ ಪದ ಬಳಕೆ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ, ಸ್ತ್ರೀಚಿಂತನೆಯ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲೂ  ನವಿರು ಇದೆ; ಸವಿತಾ ಅವರ ಕಾವ್ಯವು ಪರಂಪರೆಯ ಸತ್ವ, ಮೂಢನಂಬಿಕೆ, ಸ್ತ್ರೀಕುಲದ ನೋವು, ಹಾಡು ಪಾಡು, ದೇವರು, ನೆಲದ ಭಾಷೆಯ ಅಪ್ಪಟ ಕಾವ್ಯ. ಅವರ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಕೂಡ ಸಹಜ ಚಿಂತನೆಯ ರೂಪಕವಾಗಿವೆ. ಹೆಣ್ಣುಮಗಳೊಬ್ಬಳ ಹಾಡಾಗಿವೆ. ನಮ್ಮ ಜನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಒಂದು ಗೀತೆ

ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ದುಃಖವ ಹೆತ್ತಮ್ಮ
ಬಲ್ಲಾಳು
ಹುತ್ತಾದ ಒಳಗಿರುವ ಸರ್ಪದ
ಬೇಗೆಯ ಶಿವ ಬಲ್ಲ

ಎಂಬಂತೆ ಸ್ತ್ರೀಸಂವೇದನೆಯೆಲ್ಲವೂ ಇವರ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿವೆ. ಹಾಗಂತ ಕೇವಲ ಹೆಣ್ಣುಕವಿಗಳೊಡನೆ ಮಾತ್ರ ಮಾಡುವ ಇವರ ಕಾವ್ಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಅನ್ಯಾಯ ಕೂಡ. ಈ ನಿಟ್ಟಿನಿಂದ ನಮ್ಮ ವಿಮರ್ಶಕರು ನೋಡಬೇಕಾದದ್ದಿದೆ. ನಿಜ ಕಾವ್ಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕಿದೆ.

ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊಸ ಓದುಗರನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಲೇ ಇರುವ ಕವಿ ಸವಿತಾ. ಅವರ ಕರುಣಾಳು ಪದ್ಯ ಯಾರಾದರೂ ಮರೆಯುವರುಂಟೇ? ಕನಕ-ಕೃಷ್ಣ ಕವಿತೆ ಓದದವರುಂಟೇ? ತಮ್ಮ ವೈಚಾರಿಕ ನಿಲುವಿನಿಂದ, ಸತ್ಯದ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯ ನೋಟದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸೆಳೆಯಬಲ್ಲ ಕವಿ ಎಂದರೆ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು. ಅವರ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಯೋಗ ಸಾಗುತ್ತಲೇ ಇರಲೆಂದು ಒಬ್ಬ ಓದುಗನಾಗಿ ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಕೊಟ್ರೇಶ್ ಅರಸೀಕೆರೆ

ಕವಿ, ಸಾಹಿತ್ಯಾಸಕ್ತ ಕೊಟ್ರೇಶ್ ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅರಸೀಕೆರೆಯವರು. ಅವರ “ಭವಸಾರ” ಕವನ ಸಂಕಲನ 2020ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ …

ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರರ ‘ತುಮಿ ಸಂಧ್ಯಾರ್ ಮೇಘಮಾಲಾ’ ಎಂಬ ಬಂಗಾಳಿ ಕವಿತೆಯ ಅವರೇ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ಗೆ ಮಾಡಿದ ಅನುವಾದವನ್ನಾಧರಿಸಿ ಪಾಬ್ಲೋ ನೆರೂದ (ಅವನೇ ಹೇಳಿಕೊಂಡಂತೆ) ಮಾಡಿದ ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್ ಭಾವಾನುವಾದದ (ಮತ್ತ್ಯಾರೋ ಮಾಡಿದ) ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದದ (ನಾನು ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ) ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಬಂಗಾಳಿ → ಇಂಗ್ಲಿಷ್ → ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶ್ → ಇಂಗ್ಲಿಷ್ → ಕನ್ನಡ, ಈ ಭಾವಾನುವಾದಗಳ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಮೂಲ ಪದ್ಯ ಏನಾಗಿದೆಯೊ!

ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ನನ್ನ ಬಾನಿನಲಿ

ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ನನ್ನ ಬಾನಿನಲಿ ನೀನೊಂದು ಮೋಡದಂತೆ
ಬರುವೆ ನಿನ್ನ ಆಕಾರ ಬಣ್ಣಗಳಲಿ ನನ್ನ ಮನಕೊಪ್ಪುವಂತೆ
ನೀನು ನನ್ನವಳು, ನನ್ನವಳೆ, ಮಧುರ ತುಟಿಗಳ ಹೆಣ್ಣೆ
ನಿನ್ನ ಉಸಿರಿನಲ್ಲಿದೆ ನನ್ನ ಅನಂತ ಕನಸುಗಳ ಜೀವ
ನನ್ನ ಅಂತರಾಳದ ದೀಪ ಹೊಯ್ಯುತಿದೆ ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ರಂಗು
ಹುಳಿ ಮದಿರೆಯ ಮಾಡದೆ ಸವಿ ನಿನ್ನ ತುಟಿಗಳ ಸೋಂಕು?
ನನ್ನ ಸಂಜೆಯ ಹಾಡುಗಳನೊಟ್ಟಿ ಸುಗ್ಗಿ ಮಾಡುವವಳೆ
ನನ್ನ ಒಬ್ಬಂಟಿ ಕನಸುಗಳಿಗೂ ಗೊತ್ತು ನೀನು ನನ್ನವಳೆ
ನೀನು ನನ್ನವಳು ನನ್ನವಳೆಂದು ಅಪರಾಹ್ನದ ಗಾಳಿಯಲಿ ಹಲುಬುತ್ತ ಓಡುತ್ತೇನೆ
ಗಾಳಿ ನನ್ನ ವಿಧುರ ಸುಯ್ಯನ್ನು ತುಯ್ಯುತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ
ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿನಾಳಕ್ಕೆ ಲಗ್ಗೆಯಿಟ್ಟವಳೆ, ಈ ನಿನ್ನ ಕೊಳ್ಳೆ
ನಿನ್ನ ಇರುಳಿನ ಆಸ್ಥೆಯನ್ನು ತಿಳಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಕೊಳದ ನೀರಿನಂತೆ
ನನ್ನ ನಾದದ ಬಲೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದೀ ನೀ, ಪ್ರಿಯೆ
ಆಗಸದ ಹರವು ನನ್ನ ನಾದದ ಬಲೆಗೆ
ಅಗಲಿಕೆಯ ದು:ಖದ ನಿನ ಕಂಗಳ ತಡಿಯಲ್ಲೆ ನನ್ನ ಚೇತನದ ಹುಟ್ಟು
ಶೋಕಿಸುವ ನಿನ ಕಂಗಳೆ ಕನಸುಗಳ ನೆಲೆಯ ಶುರುವಾತು.

ಟರ್ಕಿಶ್ ಕವಿ Nâzım Hikmetರ ಒಂದು ಕವಿತೆ. ಇದು Randy Blasing ಮತ್ತು Mutlu Konukರು ಮಾಡಿದ್ದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನುವಾದದ ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ.

ನಿನ್ನ ಪ್ರೀತಿಸುವುದು

ನಿನ್ನ ಪ್ರೀತಿಸುವುದು ಉಪ್ಪಲ್ಲದ್ದಿದ್ದ ಬ್ರೆಡ್ ತಿಂದಂತೆ, 
ಎಚ್ಚತ್ತಂತೆ ರಾತ್ರಿಯೊಳು ಜ್ವರವೆಂಬಂತೆ
ಮತ್ತು ತಣ್ಣೀರಿನ ಕೊಳವೆಗೆ ಬಾಯಿಕ್ಕಿದಂತೆ,
ಒಂದು ವಜನಾದ ಹೆಸರಿಲ್ಲದ ಪಾರ್ಸಲ್ಲು ತೆರೆದಂತೆ
ತವಕದಿಂದ, ಖುಷಿಯಿಂದ, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ. 
ನಿನ್ನ ಪ್ರೀತಿಸುವುದು ಮೊದಲನೆಯ ಸಲ
ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಹಾರಾಡಿದಂತೆ, 
ಇಸ್ತಾನ್ಬುಲ್ ಮೇಲೆ ಮೆತ್ತಗೆ ಮುಸ್ಸಂಜೆ 
ಕವಿಯುವುದ ಅನುಭವಿಸಿದಂತೆ.
ನಿನ್ನ ಪ್ರೀತಿಸುವುದು “ನಾನು ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ” ಎಂದುಸಿರಿದಂತೆ.

Jeffrey McDaniel ಎಂಬ ಅಮೆರಿಕನ್ ಕವಿಯ "The Quiet World" ಎಂಬ ಕವಿತೆಯ ಅನುವಾದ.

ನೀರವ ಜಗತ್ತು 

ಜನರು ಪರಸ್ಪರ ಕಣ್ಣೊಳಗೆ ಕಣ್ಣಿಟ್ಟು ನೋಡುವುದ 
ಹೆಚ್ಚಿಸುವ, ಅಂತೆಯೇ ಮಾತು ಬಾರದವರ ಸಂತೈಸುವ,
ಯತ್ನ ಕೈಕೊಂಡ ಸರಕಾರ
ಪ್ರತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ದಿನಕ್ಕೆ ಬರೊಬ್ಬರಿ 
ಒಂದು ನೂರಾ ಅರವತ್ತೇಳು 
ಪದಗಳನ್ನು ಮಂಜೂರು ಮಾಡಲು ನಿರ್ಣಯಿಸಿದೆ.
ಫೋನ್ ಗಂಟೆ ಬಾರಿಸಿದಾಗ ಎತ್ತಿ 
ಕಿವಿಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ, ಹಲೋ ಎನ್ನದೆ.
ರೆಸ್ಟುರಾಂಟಿನಲ್ಲಿ ಚಿಕನ್ ನೂಡಲ್ ಸೂಪಿನತ್ತ
ಬೆರಳು ತೋರಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಈ ಹೊಸ ರೀತಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿಯೇ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.
ತಡ ರಾತ್ರಿ ದೂರದೂರಿನ ಪ್ರೇಯಸಿಗೆ
ಕರೆ ಮಾಡಿ ನಾನಿವತ್ತು ಬರೇ ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತು
ಬಳಸಿದೆ, ಉಳಿದುವೆಲ್ಲ ನಿನಗೋಸುಗವೇ
ಎಂದು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ನಿವೇದಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಅವಳು ಉತ್ತರ ಕೊಡದಿದ್ದಾಗ, ಅವಳು
ತನ್ನೆಲ್ಲ ಪದಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಬಿಟ್ಟಿರುವಳೆಂದು
ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ I love you ಎಂದು 
ಮೂವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಒಂದು ಮೂರಾಂಶ 
ಸಲ ಮೆಲ್ಲಗೆ ಉಸುರುತ್ತೇನೆ. ಅದಾದ ಮೇಲೆ 
ಲೈನಿಗಾನಿಕೊಂಡೇ ಒಬ್ಬರ ಉಸಿರಿನ್ನೊಬ್ಬರು 
ಆಲಿಸುತ್ತ ಕೂತು ಬಿಡುತ್ತೇವೆ.

Laura Grace Weldon ಎಂಬ ಅಮೆರಿಕನ್ ಕವಿಯ “Most Important Word” ಎಂಬ ಕವಿತೆಯ ಅನುವಾದ.

ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮಿಗಿಲಾದ ಶಬ್ದ

ನನ್ನ ಚೊಚ್ಚಿಲ ಮಗುವಿಗೆ ಅವನ ಹೆಸರಿನ
ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುವ ಮುನ್ನ
ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮಿಗಿಲಾದ ಶಬ್ದ
ಹೇಗೆ ಬರೆಯುವುದೆಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟೆ.
ಮೇಲ್ದುಟಿಗೆ ಒತ್ತಿದ ಮಡಚಿದ ನಾಲಗೆ,
ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಪೆನ್ಸಿಲ್ ಹಿಡಿದ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ 
ಮೆದುವಾದ ಬೆರಳುಗಳು. ನನ್ನ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು 
ಕಾಪಿ ಮಾಡಿದ. ಕುಂಟಾಡುವ ಕುರ್ಚಿಯೊಂದರ ಬೆನ್ನು,
ಒಪ್ಪಾರೆಯಾದ ಮೊಟ್ಟೆ, ಖಾಲಿ ಐಸ್‌ಕ್ರೀಂ ಕೋನ್
ಹಿಡಿಕೆಯಿಲ್ಲದ ಕವಲುಗೋಲು.
ಈ ಅಕ್ಷರ ಜೋಡಣೆ LOVE ಎಂದವನಿಗೆ ಹೇಳಿದೆ.
ಅದನ್ನವ ಬರೆದ ತನ್ನ ಕ್ರೇಯಾನಿನ ಚಿತ್ರಗಳ ಮೇಲೆ,
ಉಸಿರುಗಿಯ ಮುಸುಕಿನ ಕಿಟಕಿಗಳ ಮೇಲೆ,
ಸುಣ್ಣದ ಕಡ್ಡಿಯ ಕಾಲ್ದಾರಿಗಳ ಮೇಲೆ.
ತಾನು ನಂತರ ಕಲಿತ ಪದಗಳ ಮಗ್ಗುಲಿಗೆ ಅದನ್ನವ ಬರೆದ —
ಅಮ್ಮ ಒಲವು, ಅಪ್ಪ ಒಲವು, ಮರ ಒಲವು, ಒಲವು
ಅವನದೇ ಹೆಸರಿನ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ತೂರಿ ಅಡಕಿ ಕುಳಿತಿತು.
ಆಕಾರಗಳ ಕೀಲಿಯೊಡೆದು ಅವು ಸಂಕೇತಗಳಾದುವು,
ಮುಂದೆ ಬಹುಬೇಗ ತಾ ಬರೆದ ಚಿತ್ರಗಳ ಜೊತೆಗೋಡುವ 
ಕತೆಗಳ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಓದತೊಡಗಿದ.
ನಾನೀಗ ಅವನ ಮಗಳಿಗೆ ಮೊತ್ತಮೊದಲ ಆ
ಮಾಂತ್ರಿಕ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.
ಅವಳು ಏಕಾಗ್ರಳಾಗುತ್ತಾಳೆ,
ಹಾಳೆಯ ಮೇಲೆ ಗೆರೆಗಳು ನಲಿದಾಡುತ್ತವೆ,
ಸುರುಳಿ ಸುತ್ತಿದ ನಾಲಗೆ ತುಟಿಗೊತ್ತುತ್ತದೆ.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ …

ಝಾರ್‍‌ಖಂಡದ ಪಶ್ಚಿಮ ಸಿಂಗ್‌ಭೂಮ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕುರುಖ್ ಅಥವಾ ಒರಾಓಂ (Oraon) ಬುಡಕಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ ಜಸಿಂತಾ ಕೆರ್ಕೆಟ್ಟಾರ ಹೆಸರನ್ನು ನಾನು ಮೊದಲು ಕೇಳಿದ್ದು ಒಂದು ಪಾಡ್‌ಕ್ಯಾಸ್ಟ್ ಕೇಳುವಾಗ. ಅದರಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹುಸೇನ್ ಹೈದರಿ ಇವರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಒಂದು ಪದ್ಯವನ್ನು ಓದಿದ್ದರು. ಕುತೂಹಲ ಹುಟ್ಟಿ ಇಂಟರ್‍‌ನೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಹುಡುಕಿದ್ದೆ. ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದ  जहाँ कुछ नहीं पहुंचता ಎಂಬ ಆ ಪದ್ಯವೂ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಕೂಡಲೇ ಅದನ್ನು ಅನುವಾದಿಸಿದ್ದೆ.

ಎಲ್ಲಿ ಏನೂ ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲವೋ

ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೇಲೆ ಮಂದಿ ಬೆಟ್ಟದ ನೀರನ್ನೇ ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ
ಸರಕಾರದ ನೀರು ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ
ತಾಯ್ನುಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಸ್ಕೂಲು ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ
ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಯಾವ ಡಾಕ್ಟರರೂ ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ
ವಿದ್ಯುತ್ ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ ಇಂಟರ್‌ನೆಟ್ ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ
ಅಲ್ಲಿ ಏನೇನೂ ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ
ಸಾಹೇಬರೇ! ಎಲ್ಲಿ ಏನೇನೂ ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲವೋ
ಅಂಥಲ್ಲಿ ಮತ ಮತ್ತು ಆಕಳಿನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ
ಮನುಷ್ಯರ ಕೊಲೆ ಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ
ಇಷ್ಟೊಂದು ವಿಷ ಹೇಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ?

ಈ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸಾಲು ನನ್ನ ಗಮನ ಸೆಳೆದವು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇದು: “ತಾಯ್ನುಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಸ್ಕೂಲು ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ”. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿಯ ಹಾವಳಿಯಿದೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಬಹುತೇಕ ಭಾಷೆಗಳು ಈಗ ಒಳನುಡಿಗಳಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ. ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಚರ್ಚೆಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲವಷ್ಟೇ. ಪ್ರತಿರೋಧವೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯ್ನುಡಿಯ ಕೊರತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಂವರ್ತ “ಸಾಹಿಲ್" ಈ ಸಂಕಲನದ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಮಾತಿನಲ್ಲೂ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಜಸಿಂತಾ ಕೆರ್ಕೆಟ್ಟಾ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಝಾರ್‍‌ಖಂಡ್ ಮತ್ತು ಒರಿಸ್ಸಾದ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸಾರಂಡಾ ಕಾಡಿನ ನೆರೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹಳ್ಳಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ. ಒರಾಓಂ ಬುಡಕಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ ಅವರ ತಾಯ್ನುಡಿ ಸಂತಾಲಿ. ಸಂತಾಲಿ ಆಸ್ಟ್ರೋ ಏಷಿಯಾಟಿಕ್ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಭಾಷೆ. ಮುಂಡಾರಿ ಭಾಷೆಗೆ ಹತ್ತಿರದ್ದು. ಮಧ್ಯಭಾರತದ ಆದಿವಾಸಿ ಸಮುದಾಯಗಳು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಆಸ್ಟ್ರೋ ಏಶಿಯಾಟಿಕ್ ಭಾಷೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಮೇಘಾಲಯದ ಖಾಸಿಯಂಥ ಕೆಲವು ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲವೂ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿವೆ.

ವಿಕಿಪಿಡಿಯಾ ಪ್ರಕಾರ ಝಾರ್‍‌ಖಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಶೇ ೪೦ ಖನಿಜ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿವೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿನ ಶೇ ೩೯ರಷ್ಟು ಜನ ಬಡತನದ ಗೆರೆಯ ಕೆಳಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಆ ಪ್ರದೇಶದ “ವಿಪುಲತೆಯ ವಿರೋಧಾಭಾಸ” (paradox of plenty). ಕೆರ್ಕೆಟ್ಟಾರ ಊರಿನ ಹತ್ತಿರದ ಸಾರಂಡ (“700 ಬೆಟ್ಟಗಳು”) ಹೇರಳವಾಗಿ ಸಾಲ್ ಮರಗಳಿರುವ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು. ಈ ಕಾಡಿನ ದೊಡ್ಡ ಪಾಲು ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರಿನ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮಾಡುವ ಕಂಪನಿಗಳ ಗುತ್ತಿಗೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ವಿಕಾಸದ ಬುಲ್‌ಡೋಝರ್‍‌ಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಓಡಾಡುವುದು ಸಹಜವೇ. ಅವು ಕಾಡು, ಕಣಿವೆಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ನುಡಿಗಳ, ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಬೇರುಗಳನ್ನೂ ಅಲ್ಲಾಡಿಸುತ್ತವೆ. ಕೆರ್ಕೆಟ್ಟಾರ ಕವಿತೆಗಳು ಆದಿವಾಸಿ ನೆಲೆಯವು, ಅವರ ಮೇಲಿನ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ, ನುಡಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ನಾಶದ ಅಭದ್ರತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವಂಥವು. ಸಂತಾಲಿ ತಾಯ್ನುಡಿಯಾಗಿರುವ ಕೆರ್ಕೆಟ್ಟಾ ಕೂಡ ಬರೆಯುವುದು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿಯೇ. ಹಾಗಾದರೂ ಅವರ ಅಳಲು ತಲುಪಬೇಕಾದವರನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ ಎಂದಿರಬೇಕು.

ಮಣಿಪುರದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಜನಾಂಗೀಯ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಗಳು ಕಡೆಗಣಿಸಿದ್ದನ್ನು ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿ, ನವೆಂಬರ ೨೦೨೩ರಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯಾ ಟುಡೇ ಕೊಟ್ಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಜಸಿಂತಾ ಕೆರ್ಕೆಟ್ಟಾ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಕೊಟ್ಟ ಕಾರಣ ಹೀಗಿತ್ತು, “ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯಗಳ ಜೀವಕ್ಕೆ ಬೆಲೆಯಿಲ್ಲದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯ ಭಾರತ ಹಾಗೂ ಮಣಿಪುರದ ಆದಿವಾಸಿಗಳ ಘನತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕುತ್ತಿರುವಾಗ, ಇತರ ಸಮುದಾಯಗಳು ನಿರಂತರ ದಾಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಕವಿ ಅಥವಾ ಲೇಖಕರಿಗೆ ಕೊಡುವ ಗೌರವ ಅವರಿಗೆ ಸಂತೋಷ ಕೊಡುವುದಾದರೂ ಹೇಗೆ?”

ಇವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೇ ಕೆರ್ಕೆಟ್ಟಾರ ಅಥವಾ ಒಟ್ಟಾರೆ ಆದಿವಾಸಿ ನೆಲೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ ಎಂದು ನನ್ನ ಭಾವನೆ. ಸಂವರ್ತ ‘ಸಾಹಿಲ್' ಇದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡವರು. ಅಂತೆಯೇ ಅವರು ಝಾರ್ಖಂಡ್‌ನ ಆದಿವಾಸಿ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿನ ಜನರ ನಡುವೆ ಬದುಕಿ, ಅಲ್ಲಿನ ಜನಜೀವನವನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ನೋಡಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಮೊದಲ ಅಭಿನಂದನೆಗಳು ಸಲ್ಲಬೇಕು.

ಇನ್ನು ಕವಿತೆಗಳಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಷ್ಟು ಇಬ್ಬಗೆ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತವೆ: (೧) ಹಳ್ಳಿ / ನಗರ, (೨) ಪೂರ್ವಜರು ಬದುಕಿದ ರೀತಿ / ಈಗಿನವರ ನಡೆಗಳು, (೩) ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಹಬಾಳ್ವೆ / ಅಭಿವೃದ್ದಿಯೊಂದಿಗಿನ ಅಪವಿತ್ರ ಮೈತ್ರಿ, ಮೊದಲಾದುವು. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಈ ಬೈನರಿಗಳು ತೀರಾ ಅಮಾಯಕವಾಗಿಯೂ ರಮ್ಯವಾಗಿಯೂ ತೋರುತ್ತವೆ.

ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಿಲು
ಸುಡುತ್ತದೆ, ಸುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತದೆ
ಆಮೇಲೆ ಬೂದಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಂಡ
ಒಂದು ಒಲೆಯಿಂದ
ಮತ್ತೊಂದು ಒಲೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ
ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಒಲೆಗಳು ಉರಿಯುತ್ತವೆ.

ಹಳ್ಳಿಯ ಸಂಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ “ಹೊಳೆಯ ಸೆರಗಿನಿಂದ ಬೆವರೊರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ” ಅಲ್ಲದೇ ಸಂಜೆಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಮರದ ಹಿಂದೆ ನಿಂತು ನೋಡುವ ಚಂದ್ರ,

ಒಲೆಯಿಂದ ಹೊಗೆ ಎದ್ದಾಗ ಕೆಮ್ಮುತ್ತಾನೆ
ಆಗ ಆಕೆ ಓಡಿ ಹೋಗಿ
ಚಂದ್ರನ ಬೆನ್ನು ತಟ್ಟಿ ಸುಧಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬಲ್ಲಂಥ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರ ವಿದ್ಯಮಾನವೆಂದರೆ ಆಕೆ ಸಂಜೆಯಡುಗೆಗೆ ಒಲೆ ಉರಿಸುವಾಗ ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಕೆಮ್ಮು ಬರುವುದು!

ಅಂಗಡಿಯವ ಕೇಳಿದ— ಏನು ಬೇಕು?
ಅಣ್ಣ, ಒಂಚೂರು ಮಳೆ, ಒಂದು ಮುಷ್ಠಿ ಮಣ್ಣು,
ಒಂದು ಗಡಿಗೆ ನದಿ, ಭರಣಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟ,
ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಗೋಡೆಮೇಲೆ ತೂಗುಹಾಕಿದ ಪ್ರಕೃತಿ.

ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬಲಿಪಶುವಾದ ಮನಸ್ಥಿತಿ, ಹಳೆಯದರ ಹಳಹಳಿಕೆ, ಹತಾಶೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕೆಲವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಥೀಮ್‌ಗಳು.

ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಮಿಂದೆದ್ದ ನದಿ
ಕಿನಾರೆಯ ಹೆಗಲಮೇಲೆ ತಲೆಯಿಟ್ಟು
ಗೋಳಿಡುವಾಗ
ಕಾಡಿಗೆ ಕಾಡೇ ಕೆಂಪಾಗುತ್ತದೆ
[..]
ಒಣಗಿದ ಕಾಗದದ ಮೇಲೆ
ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಗರ್ಜಿಸುವಾಗ
ಭರವಸೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳು
ಮುಳುಗುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ
ಮಂಕಾಗುತ್ತವೆ.

ಗೊತ್ತಿದ್ದೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮೋಸಹೋಗುವಿಕೆ, ಹಳ್ಳಿಗಳ ಇತಿಹಾಸವೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನೋವಿದೆ.

[…] ಅದೇ ನೆಲವನ್ನು ಅಗೆದಗೆದು
ಬೆಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ
ಲೋಹಯುಗವನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತುತ್ತವೆ.
ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ
ಯುಗಯುಗಗಳಿಂದ ನೊಂದ
ಹೆಸರಿಲ್ಲದ ಹಳ್ಳಿಗಳ
ಯಾವುದೇ ನಿಶಾನಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಹಳ್ಳಿಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೇ ಹರಿದು
ಗಾಯಪಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವ
ಎಂಟು ದಿಕ್ಕುಗಳು.
ಮತ್ತು ಎಂಟು ದಿಕ್ಕುಗಳ ಕಾಲಿಗೆ
ಅದರ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತುಗಳಿಗೆ
ಶರಣಾಗುತ್ತಿರುವ ಇತಿಹಾಸ!

ಹಿರಿಯರ ಆಶಯಗಳನ್ನು ಮರೆವ ಈಗಿನ ‘ಪೀಢಿ'ಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಿರಾಸೆಯಿದೆ.

ಹಳ್ಳಿಮನೆಯ
ಹುಲ್ಲು ಮಾಡಿನ ಮೇಲೆ
ತೆಗೆದಿಟ್ಟ ಬುಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ
ಹಿರಿಯರ ತೋಟದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಪದಗಳು
ರಾತ್ರಿ ಇಬ್ಬನಿಗೆ ನೆನೆಯುತ್ತವೆ.

ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಲೇ
ಅಮ್ಮ ಪದಗಳ ಬುಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೆಳಗಿಳಿಸುತ್ತಾಳೆ.
ಸಿಪ್ಪೆ ಸುಲಿದು, ಒಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಸಿ
ಸರಯಿ ಎಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಡಚಿ
ಪದಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳ ಕೈಗಿಡುತ್ತಾಳೆ.

ಆದರೆ ಆ ಪದಗಳು ಸಾರಂಡದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯದೇ ನಗರಗಳ ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಂಡು ಒಳಗೆ ಭೀಕರವಾದ ನಿರ್ಜೀವ ಅಂಕುರಗಳಾಗಿ ಅವತರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಗೆ ಭಾವಶೂನ್ಯ ಪದಗಳಷ್ಟೇ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ.

ನನ್ನ ಪೂರ್ವಜರು ಬೆಳ್ಳಂಬೆಳಗಿನಂತೆ ಎದ್ದು
ಉರಿಬಿಸಿಲಿನ ವಿರುದ್ಧ ಸೆಣಸಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.
ಅವರು ನೆಟ್ಟ ಸಸಿಗಳು ಮಾತ್ರ
ಇಂದು ಬಿಸಿಲಿಗೆ ಮೈಯ್ಯೊಡ್ಡಲು ನಾಚುತ್ತವೆ.
[…]
ಅಂಗಡಿಗಳ ಶಟರ್ ಮುಚ್ಚಿಸಲು
ಕೆಲವರು
ಒಂದು ಇಶಾರೆಗೆ ಕಾದು ಕುಳಿತ
ಬೀಸುವ ದೊಣ್ಣೆಯಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಾರೆ.
[…]
ಕೆಲವರು ಕೋಟೆಯ 
ಬುಡದಲ್ಲೇ ಕೂತು ಬೇಹುಗಾರರಾಗುತ್ತಾರೆ
ಮೌಲ್ಯಗಳ ನಂಬಿಕೆಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪರ್ಯಾಲೋಚನೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಪ್ರಜ್ಞೆ ತೋರುತ್ತದಾದರೂ ಸದ್ಯದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಸಮುದಾಯದವರು ಮಾಡಿದ ತಪ್ಪುಗಳು ಅಥವಾ ಆಯ್ದುಕೊಂಡ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೂಡ ಕಾರಣ ಎಂದು ಕವಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಚೈತನ್ಯದ ಅಭಾವ ಭ್ರಮನಿರಸನದತ್ತ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ದಿನದ ಮೊದಲ ಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ
ಹಳ್ಳಿಗೆ ವಾಪಸ್ ಕಳುಹಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ
ತನ್ನ ಭಾಷೆ, ಹಾಡು, ಭಾವನೆಗಳು,
ಉಡುಪು, ಉಚ್ಚಾರ
ತನ್ನ ಪುರಾತನ ಜೀವನಶೈಲಿ
ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮಡಚಿ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಇನ್ಸ್ಟಾಲ್ಮೆಂಟಿನಲ್ಲಿ ಖರೀದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ
ಹೊಸ ನಡೆ—ನುಡಿ, ಹೊಸ ಬಗೆಯ ಉಡುಪು,
ಹೊಸ ಜೀವನ ಶೈಲಿ
ಮತ್ತು ಒಂದು ಹುಸಿ ವಿಶ್ವಾಸ.
ಇವೆಲ್ಲ ನಿಧಾನಕ್ಕೆ
ಅವನ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಬೇರನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಆದರೆ ಮಣ್ಣಿನ ಆದಿಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಘಮ ಆಸ್ವಾದಿಸುತ್ತ ತನ್ನ ಪುರಾತನ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಮಂಜಲ್ಲಿ ಮೀಯುತ್ತ ಮಲಗಿದ್ದ ಅವನು ಈ ಬಾರಿ ಎದ್ದಾಗ ಎಚ್ಚತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಎಚ್ಚತ್ತುಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೆ ನಿಜಕ್ಕೂ ಏನು? ಮರಳಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಹೋದರೂ ಯಾವ ಯುಗದ ಯಾವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅವಧಿಗೆ? ಮನುಷ್ಯನ ಅಸ್ತಿತ್ವವೆಂದರೇನೇ ಪರಿಸರದ ಮೇಲೆ ನಡೆಸುವ ಹಿಂಸೆಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸರಣಿ; ಪ್ರಕೃತಿಯ ಶೋಷಣೆ ಅಪರಿಹಾರ್ಯ. ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಬಗೆ ಯಾವುದು? ಕವಿತೆ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಉತ್ತರ ಕೊಡಬಲ್ಲುದೇ? ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಗೊತ್ತಿರುವುದು ಏನೆಂದರೆ, “ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಹಕ್ಕಿಗಾಗಿ / ಲೋಕವನ್ನು ಉಳಿಸಲಾಗದು” ಎಂದು.

ಆದರೆ ಕೆರ್ಕೆಟ್ಟಾರಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಭ್ರಮನಿರಸನವಾದಂತಿಲ್ಲ. ಸಿದೋ, ಕಾನಹು, ಸುಗ್ನಾ, ಬಿರ್ಸಾ ಮುಂಡಾರ ಚೈತನ್ಯ ಇನ್ನೂ ಸುಳಿದಾಡುತ್ತಿದೆ, ಹೂಲ್ (ಸಂತಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಡಾಯ) ಇನ್ನೂ ಆಗಲಿದೆ ಎಂಬ ಭರವಸೆ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.

ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕ್ರಾಂತಿ
ಮತ್ತೆ ತಲೆಯೆತ್ತಲು ಕಾದಿರುವಂತೆ
ಅವನ ಮೈಬೆವರಿನ ಘಮ
ಈಗಲೂ ಹರಿದಾಡುತ್ತಿದೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ.

ಸುಗ್ನಾನ ಕತೆ ಲೋಕಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಖಂಡಿತಾ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಕೇಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಚಿಗುರೊಡೆದಿದೆ
ಅವನ ಗೋರಿಯ ಮೇಲೆ ರಾಗಿಯ ಕೊನರು

ತನ್ನ ಗೋರಿಯೊಳಗೆ ವೀರ ಬಿರ್ಸಾ ಮುಂಡಾ
ನೆನಪಿನ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದಾಗ
ಡೋಂಬಾರಿ ಬೆಟ್ಟದ ಸ್ವರ ಕೇಳಿಸಬೇಕು
ಅವನಿಗೆ
ಕ್ರಾಂತಿಯ ಕಿಡಿ ಕಾಣಿಸಬೇಕು.

ಇವುಗಳ ಹೊರತು ಘೋಷಣೆಗನ್ನು ಮೀರಿ ಬರೆದ ಕೆಲವು ಮೆಲುಮಾತಿನ ಕವಿತೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿವೆ.

ಅಚಾನಕ್ಕಾಗಿ ಶಬ್ದಗಳ ಬಣ್ಣಗಳು ಅಳಿಸಿಹೋದವು,
ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಮಣ್ಣಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾದವು.
‘ಎಷ್ಟೊಂದು ಮರೆವು ಆವರಿಸಿದೆ’ ಎನ್ನುವಾಗಲೇ
ಅಲ್ಲೇ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಮಹುವಾ ಹೂವು ಉದುರಿತು.
ಅದನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದ ಶಬ್ದಗಳ ಬಾಯಿ ಕಟ್ಟಿಹೋಯಿತು.
ಆ ಹೂವು ಮೆಲ್ಲಗೆ 
ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಶಬ್ದವಾಗಿ ಅರಳಿತು.

ಗಾಡಿಗಳ ಗದ್ದಲಕ್ಕೆ ಬೆದರಿ ರಸ್ತೆ ದಾಟಲು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಹುಡುಗಿಯ ಕೈಯ್ಯನು ತಂದೆ ಹಿಡಿದಾಗ ಅದು ಅವಳಿಗೆ ಮುಗ್ಧ ಮಗುವೊಂದರ ಸ್ಪರ್ಶದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಅಗಲವಾದ ರಸ್ತೆಯನ್ನು ದಾಟುವ ಸಮಯ
ಮಗಳು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ತಾಯಿಯಾದಳು.
ಆಗ ಅವಳಿಗೆ
ತಾಯಿಯಾಗಲು ವಯಸ್ಸಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯಿತು.

ತಾಯ್ತನದ ವಯಸ್ಸು ಏನೆಂದು
ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಕೇಳಿ ನೋಡಿ ಯಾರಾದರು.

ಜಸಿಂತಾ ಕೆರ್ಕೆಟ್ಟಾರ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಓರೆಕೋರೆಗಳಿದ್ದರೂ ನಾವು ಅವುಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸದೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಸರಳತೆಯನ್ನು, ಸಿಟ್ಟನ್ನು, ದೂರುಗಳನ್ನು, ಅಮಾಯಕ ಭರವಸೆಯನ್ನು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಝಾರ್‍‌ಖಂಡ್, ಮಧ್ಯಭಾರತದ ಆದಿವಾಸಿ ಸಮುದಾಯಗಳು, ಸಂತಾಲಿಯಂಥ ಭಾಷೆಗಳು, ಸಾರಂಡ, ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಏನೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ಇವು ಆ ಪರಿಸರದ ಒಂದು ಸ್ಥೂಲ ಚಿತ್ರಣ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತವೆ.

‘ಸಾಹಿಲ್’ ಸಮರ್ಥ ಅನುವಾದಕರೆಂದು ಈಗಾಗಲೇ ಹೆಸರು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಅನುವಾದಗಳನ್ನೂ ಲೇಖನಗಳನ್ನೂ ಬಿಡಿಯಾಗಿ ಓದಿ ಆನಂದಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇಡಿ ಕವನ ಸಂಕಲನದ ಓದು ದಕ್ಕಿದೆ. ಕೆರ್ಕೆಟ್ಟಾರ ಹಿಂದಿ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಕವಿತೆಯ ಲಯಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗದಂತೆ ಸಹಜವಾಗಿ ಹರಿದು ಬಂದಿವೆ. ಇದು ಒಳ್ಳೆಯ ಅನುವಾದದ ಲಕ್ಷಣ. "ಮಳೆಯ ಹೆಣವನ್ನು / ಮರಕ್ಕೆ ನೇತುಹಾಕಿದ್ದಾರೆ”, "ಭ್ರಮೆಯ ಕರಡಿಗೆಯಿಂದ ಕೆರೆಕೆರೆದು / ಕುಂಕುಮ ಹಣೆಗೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ” ಹಾಗೂ ಮೇಲೆ ಉದ್ಧರಿಸಿದ ಹಲವು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಅನುವಾದದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ನಮಗೆ ಈ ರೀತಿಯ ವಿವಿಧತೆಯ, ಬಹುತ್ವದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೃತಿಗಳು ದಕ್ಕಬೇಕು. ಅಂಥ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂವರ್ತ ‘ಸಾಹಿಲ್'ರಿಗೆ ವಂದನೆಗಳು.

ಈ ಲೇಖನದ ಮೊದಲ ಭಾಗ, “ಸಾರಂಡದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಶಬ್ದವಾಗಿ ಅರಳಿದ ಮಹುವಾ”.

ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಸಂಕೇತ ಪಾಟೀಲ ಭಾರತ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ಮಾನವರ ಮೊದಲ ವಲಸೆ, ಆದಿವಾಸಿಗಳ ಉಗಮ, ನಮ್ಮ ಬಹುತ್ವದ ಚರಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಇಂದು ಅದಕ್ಕೆ ಒದಗಿರುವ ಅಪಾಯಗಳ ಕುರಿತಾದ ಸ್ಥೂಲ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಹಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಟೋನಿ ಜೋಸೆಫ್‌ರ Early Indians ಮತ್ತು ಡೇವಿಡ್ ರೈಕ್‌ ಎಂಬ ಅಮೆರಿಕನ್ ತಳಿಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿವೆ. ಇನ್ನು ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಈ ಚರ್ಚೆಗಳ ಮುನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೆರ್ಕೆಟ್ಟಾರ ಕವನ ಸಂಕಲನದ ಅವಲೋಕನವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಮೊದಲ ಭಾಗ ನಿಮ್ಮ ಓದಿಗೆ.

ನಾವು ಆಧುನಿಕ ಮಾನವ (Anatomically Modern Humans /Homo Sapiens) ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪ್ರಭೇದ ಕನಿಷ್ಠ ಪಕ್ಷ 300 ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಮೊರೊಕ್ಕೋನ ಸಫಿ ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು ಐವತ್ತು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಜೆಬೆಲ್ ಇರ್‍‌ಹೂದ್ (Jebel Irhoud) ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ 2017ರಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಯಿಂದ ಇದು ಸಾಬೀತಾಗಿದೆ. ಆಫ್ರಿಕಾದ ಹೊರಗೆ ಕಂಡುಬಂದಿರುವ ಆಧುನಿಕ ಮಾನವನ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದು ಉತ್ತರ ಇಸ್ರೇಲಿನ ಮಿಸ್‌ಲಿಯಾ ಗುಹಾವಾಸಗಳಲ್ಲಿ  ಕಂಡುಬಂದುದು. ಅದು ಸುಮಾರು 180 ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಿಂದಿನದು.

ಇದಕ್ಕೂ ಬಹಳ ಮುಂಚೆ, ಸುಮಾರು 2 ಮಿಲಿಯನ್ ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಹಲವು ಪುರಾತನ ಮಾನವ ಪ್ರಭೇದಗಳು ವಿಕಾಸ ಹೊಂದಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಆಫ್ರಿಕಾ ನಂತರ ಯುರೋಪ್‌ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾ ಖಂಡಗಳ ಉದ್ದಗಲಕ್ಕೂ ಪಸರಿಸಿದ್ದುವು. ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ 300 ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಿಂದೆ ಆಧುನಿಕ ಮಾನವರು ತಲೆದೋರಿದ ಅವಧಿಯಲ್ಲೇ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ ಯುರೇಷಿಯಾದಲ್ಲಿ ನಿಯಾಂಡರ್‍‌ತಾಲ್ (ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಾಂಡರ್ ಕಣಿವೆ) ಮತ್ತು ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಡೆನಿಸೋವನ್‌ರು ತಲೆದೋರಿ ಆ ಭೂಖಂಡದೆಲ್ಲೆಡೆ ಪಸರಿಸಿದ್ದರು. ನಮ್ಮ ಇದುವರೆಗಿನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟು ಒಂಬತ್ತು ಮಾನವ ಪ್ರಭೇದಗಳಿದ್ದುವು (ಹೊಸ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಮುಂದೆ ನಮಗೆ ಗೊತ್ತಿರದ ಹೊಸ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಹೊರಗೆಡಹಬಹುದು). ಆದರೆ ಇಂದು ಅಳಿಯದೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಒಂದೇ ಪ್ರಭೇದವೆಂದರೆ ಆಧುನಿಕ ಮಾನವರದು, ಎಂದರೆ ನಾವುಗಳು.

ಈ ಕತೆ ಮುಂದೆ ಇನ್ನೂ ಆಸಕ್ತಿಕರವಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ನಾವು ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಸುದೀರ್ಘ ಇತಿಹಾಸ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಹೊರಗಿನ ಆಧುನಿಕ ಮಾನವರೆಲ್ಲರೂ ಸುಮಾರು 70 ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಆಫ್ರಿಕಾದಿಂದ ಹೊರಟು ಏಷ್ಯಾ ತಲುಪಿದ — ಬಹುತೇಕ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಕೊಂಬು ಮತ್ತು ಅರೇಬಿಯಾ ದ್ವೀಪಕಲ್ಪದ ನಡುವಿರುವ ಬಾಬ್-ಎಲ್-ಮಂಡೆಬ್ (“ಶೋಕದ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು") ಜಲಸಂಧಿಯ ಮೂಲಕ ಇಂದಿನ ಯೆಮೆನ್‌ಗೆ ಬಂದ — ಏಕೈಕ ಚಿಕ್ಕ ವಲಸಿಗ1 ಜನಸಮುದಾಯದ ಸಂತತಿಯವರು! ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೂ ಮಾನವ ವಲಸೆಗಳು ಆಗಿರಲಿಕ್ಕೇ ಬೇಕು: ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಂತೆ ಮನುಷ್ಯರೂ ಆಹಾರದ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಒಂದೆಡೆಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ದೂರದ ವಲಸೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎರಡು ಹಿಮಯುಗಗಳ ನಡುವಿನ interglacial ಅವಧಿಗಳಲ್ಲಿನ ಹೆಚ್ಚು ಅನುಕೂಲಕರ ತಾಪಮಾನಗಳು ಇದ್ದಾಗ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. ಯೋರಪ್ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾದ ಹಲವು ಕಡೆ ಸಿಕ್ಕ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳು, ಶಿಲಾಯುಧಗಳು ಈ ವಲಸೆಗಳಿಗೆ ಪುರಾವೆ ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ಹಳೆಯ ವಲಸಿಗರ ವಂಶವಾಹಿ ಈಗ ಎಲ್ಲೂ ಕಂಡುಬರದಿರುವ ಕಾರಣ, ಇವೆಲ್ಲ ಗುಂಪುಗಳು ಅಳಿದುಹೋದುವು ಎಂದು ನಾವು ತೀರ್ಮಾನಿಸಬಹುದು.

ಇದರ ಅರ್ಥ, ಕಳೆದ ನೂರಾರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಿ ಹೋದ, ಇಂದಿರುವ 8 ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಹುಟ್ಟುವ ಎಷ್ಟೋ ಬಿಲಿಯನ್ ಮಂದಿಯ ವಂಶವಾಹಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮೂಲ ನೆಲೆಯನ್ನು ನಾವು ಬಹುತೇಕ ಪೂರ್ವ ಆಫ್ರಿಕಾಕ್ಕೆ ಒಯ್ದು ಹಚ್ಚಬಹುದು. ಅಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 70 ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಮುಂಚೆ ನಮ್ಮ “ಆದಿಮ ತಾಯಿ”ಯ (“Mitochondrial Eve”) ಬದುಕಿದ್ದಳು ಎಂದು ಊಹಿಸಬಹುದು.

ಭಾರತವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಾವು ಈ ಕತೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸೋಣ. ಭಾರತ ಉಪಖಂಡದ ನಾಗರಿಕತೆಗಳು ಮತ್ತು ಜನಸಮುದಾಯಗಳ ಆನುವಂಶಿಕತೆಯ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಇತಿಹಾಸ ಪೂರ್ವದ ನಾಲ್ಕು ವಲಸೆಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ನಾವು ಇದೀಗ ನೋಡಿದ “ಆಫ್ರಿಕಾದಿಂದ ಹೊರಬೀಳುವಿಕೆ”. ಈ ವಲಸೆಗಾರರು ಸುಮಾರು 65000 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಉಪಖಂಡಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅವರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಪುರಾತನ ಮಾನವರು ಇವರ ದೆಸೆಯಿಂದಾಗಿಯೋ ಮತ್ತಿತರ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿಯೋ ನಶಿಸಿಹೋಗಿರಲಿಕ್ಕೆ ಸಾಕು. ಒಂದರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇವರು ಈ ನಾಡಿನ ಮೊದಲ ವಸಾಹತುದಾರರು. ಆದರೆ ಆಧುನಿಕ ಮಾನವರಿಗಷ್ಟೇ ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡರೆ ನಿಜಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇವರು ಈ ನಾಡಿನ ಮೂಲನಿವಾಸಿಗಳು, ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯರು (“First Indians”).

ಎರಡನೆಯ ವಲಸೆ ಆಗಿದ್ದು ಸುಮಾರು 9000 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಕ ಪೂರ್ವ 7000ರ ಸುಮಾರು). ಇಂದಿನ ಇರಾನ್, ಇರಾಕ್, ಮತ್ತು ಟರ್ಕಿ ದೇಶಗಳಗುಂಟ ಇರುವ ಝಾಗ್ರೋಸ್ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ವಲಸೆ ಹೊರಟ ಕುರಿಮಂದೆಯವರ ಸಮುದಾಯಗಳು ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ್ ಮೂಲಕ ಉಪಖಂಡದ ವಾಯವ್ಯ ಭಾಗವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಇಂದಿನ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಬಲೂಚ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮೆಹ್ರ್‌ಗಢ್‌ದಲ್ಲಿ ಗೋಧಿ ಮತ್ತು ಬಾರ್ಲಿಯ ಸಾಗುವಳಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪಳಗಿಸಿ ಸಾಕುವುದನ್ನು ಕಲಿತರು. ಇವರು ಮತ್ತು ಇವರಿಗಿಂತ ಸುಮಾರು ಐವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಮೊದಲು ಆಫ್ರಿಕಾದಿಂದ ಬಂದು ನೆಲೆನಿಂತಿದ್ದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯರ ಒಡನಾಟದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಹರಪ್ಪ ನಾಗರಿಕತೆ.

ನಂತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಕ ಪೂರ್ವ 2000ರ ಸುಮಾರು ಚೀನಾದಿಂದ ಹೊರಟ ವಲಸೆಯ ಎರಡು ಅಲೆಗಳು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಒಳನಾಡನ್ನು ತಲುಪಿದುವು. ಇವರು ಬಹುತೇಕ ಮಧ್ಯ ಭಾರತ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ಸುಮಾರು ಅದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಎಂದರೆ ಹರಪ್ಪ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಅವಸಾನದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದ ಸ್ಟೆಪ್ (Steppes) ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳಿಂದ ಹೊರಟ ದನಗಾಹಿಗಳ ಸಮುದಾಯಗಳು ಉಪಖಂಡದ ವಾಯವ್ಯ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಬರತೊಡಗಿದುವು. ಚಿಕ್ಕ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದ ಇವರ ಒಳಹರಿವು ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯಿತು. ಇವರೇ ಈ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ವಲಸೆಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸಿದ ಸಂಸ್ಕೃತದಂಥ ಭಾಷೆಯನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಇಂಡೋ—ಆರ್ಯನ್ನರು, ಅಥವಾ ಆರ್ಯರು.2 ಇವರು ವೇದಗಳ ಸಂರಚನೆ ಮಾಡಿದವರು. ಭಾರತದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಈ ವಲಸೆ ಉಳಿದೆಲ್ಲವುಗಳಿಗಿಂತ ಮಹತ್ತರ ಪರಿಣಾಮ ಮಾಡಿದ್ದು. ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಪಡೆದಿರುವ ಬಹುತೇಕ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಈ ವಲಸೆಯ ಜೊತೆಗೆ ತಳುಕು ಹಾಕಬಹುದು.

ಇವರೆಲ್ಲ ಬಂದು ಒಬ್ಬರಿನ್ನೊಬ್ಬರ ಜೊತೆ ಹೋರಾಡಿ ಒಡನಾಡಿ ಕೊಡುಕೊಳೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ತಳವೂರಿದ ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರವೂ  ಈ ನಾಡಿಗೆ ಹತ್ತಾರು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ವಲಸೆಗಳಾಗಿವೆ: ಗ್ರೀಕರು, ಅರಬರು, ಯಹೂದಿಗಳು, ಹೂಣರು, ಶಾಕರು, ಪಾರ್ಸಿಗಳು, ಸಿರಿಯನ್ನರು, ಇಥಿಯೋಪಿಯನ್ನರು, ಆಗ್ನೇಯ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಬಂಟು ಬುಡಕಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಗುಲಾಮರಾಗಿ ಬಂದ ಸಿದ್ದಿಗಳು, ತುರ್ಕರು, ಮುಘಲರು, ಮುಂದೆ ಪೋರ್ತುಗೀಸರು, ಬ್ರಿಟಿಷರು… ಮತ್ತಿನ್ನಾರಾರೋ!

ಈ ವಲಸೆ ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ಜನಸಮುದಾಯಗಳ ಸಂಕರದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಷಾ ಕುಟುಂಬಗಳಿವೆ: (1) ದ್ರಾವಿಡ, (2) ಇಂಡೋ—ಆರ್ಯನ್, (3) ಟಿಬೆಟೋ—ಬರ್ಮನ್, ಮತ್ತು (4) ಆಸ್ಟ್ರೋ ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್. ನೂರಾರು ಭಾಷೆಗಳು, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಉಪಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಆರಾಧನೆಯ ಪದ್ಧತಿಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಹಿಂದೆ ಹತ್ತಾರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಚರಿತ್ರೆಯಿದೆ. ಮೇಲಿನ ಎಲ್ಲ ವಾದಗಳಿಗೂ ಈಹೊತ್ತು ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರ, ಹಾಗೂ ತಳಿವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಬಲ ಪುರಾವೆಗಳಿವೆ. ಅವು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ರಾಜಕೀಯಗಳಿಗೂ ಪೂರ್ವಗ್ರಹಗಳಿಗೂ ಹೊರತಾದುವು.

ನಾವು ಇವರೆಲ್ಲರ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಒಡನಾಟದ ಫಲಗಳು. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಇಲ್ಲಿಯವರೇ ಅಥವಾ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲಿನವರಲ್ಲ. ಯಾವುದೂ ಶುದ್ಧವಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಬೆರಕೆಗಳು. ಬಹುಕಾಲ ಎಲ್ಲರೂ ಉಳಿದೆಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು — ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಕ ಎರಡನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗಂತೂ ಇದು ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದೇ ನಡೆಯಿತು. ಮುಂದೆ ಇದು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಬಂದು ಜನಸಮುದಾಯಗಳು ಹೋಳುಹೋಳಾಗುತ್ತ ಬಂದವು. ಡೇವಿಡ್ ರೈಕ್ (David Reich, ಅಮೆರಿಕನ್ ತಳಿಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ) ಹೇಳುತ್ತಾರೆ:

[...] ಹಾನ್ ಚೀನಿಯರದು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಒಂದೇ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಜನಸಂಖ್ಯೆ. ಅವರು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಬೆರೆಯುತ್ತಲಿದ್ದಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಿಜ್ಞಾನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನೊಡುವುದಾದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಯಾವುದೇ ಗುಂಪುಗಳಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೇ ಒಂದೇ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಜಾತಿಗಳ ಜನರ ನಡುವಿನ ಆನುವಂಶಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಮಟ್ಟವು ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಯುರೋಪಿಯನ್ನರ ನಡುವಿನ ಆನುವಂಶಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವೆಂದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವುದು, ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಣ್ಣ ಜನಸಮುದಾಯಗಳು.

ಇದರದೇ ಇನ್ನೊಂದು ಕತೆಯಿದೆ.3 ಅದಿರಲಿ.

ಆದರೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ಸಂಗತಿಯಲ್ಲೇ ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಅಂಶವಿದೆ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಬೆರಕೆಗಳು ಎಂದೇನೋ ಹೇಳಿದೆವು. ಆದರೆ ಅದಾಗಿರುವುದು ಏಕರೂಪದಲ್ಲಲ್ಲ. ಸುಮಾರು 100ರಿಂದ 120 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿರುವ, ಬೇರೆ ಸಮುದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಬೆರೆಯದಿರುವ, ಅಂಡಮಾನಿನ ಒಂಗೇ (Onge) ಬುಡಕಟ್ಟಿನವರು ಆಫ್ರಿಕಾದಿಂದ ಬಂದ ಮೊದಲಿನವರಿಗೆ ಅತಿ ಹತ್ತಿರದವರು. ಬಹುತೇಕ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ 50ರಿಂದ 67 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ವಂಶವಾಹಿಗಳು ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯರಿಂದ ಬಂದವು. ಇನ್ನುಳಿದದ್ದು ನಂತರ ವಲಸೆ ಬಂದವರಿಂದ ಬಂದದ್ದು. ಉತ್ತರ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ (ಅದೂ ಮೇಲ್ಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿ) ಇತರರ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಡೋ—ಆರ್ಯನ್ ವಂಶವಾಹಿಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅದೇ ರೀತಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ (ಹಾಗೂ ಭಾರತದ ಬಹುಭಾಗದ ಕೆಳಜಾತಿಯ ಜನರಲ್ಲಿ) ಝಾಗ್ರೋಸ್ ಕುರಿಮಂದೆಯವರ (ಇವರು ಹರಪ್ಪ ಜನರ ಪೂರ್ವಜರು) ವಂಶವಾಹಿಗಳು ಇತರರ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

ಇದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಮೈಟೊಕಾಂಡ್ರಿಯಲ್ ಡಿಎನ್‌ಎ (mtDNA) ಎಂದರೆ ತಾಯಿಯಿಂದ ಅವಳ ಹೆಣ್ಣುಮಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಹೆಣ್ಣು ಸಂತಾನಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತ ಹೋಗುವ ವಂಶವಾಹಿಯನ್ನು ಅಭ್ಯಸಿಸಿದರೆ ಭಾರತದ 70ರಿಂದ 90 ಪ್ರತಿಶತ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ “ಆದಿಮ ತಾಯಿ” (Mitochondrial Eve) 65000 ವರ್ಷ ಹಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದ ಒಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಅಪ್ಪನಿಂದ ಮಗನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಬರುವ Y-chromosome ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡಿದಾಗ 30 ಪ್ರತಿಶತಕ್ಕೂ ಕಡಿಮೆ ಭಾರತೀಯ ಗಂಡಸರ “ಆದಿಮ ತಂದೆ” (Y-chromosomal Adam) ಆಫ್ರಿಕಾದಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದ ಒಬ್ಬ ಗಂಡು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಇದಕ್ಕೆ ಒಳ್ಳೆಯ ವಿವರಣೆಗಳಿವೆ. ನಂತರದ ವಲಸೆಗಳು, ಅದರಲ್ಲೂ ಕೊನೆಯ ಇಂಡೋ—ಆರ್ಯನ್ ವಲಸೆ, ಪುರುಷಪ್ರಧಾನವಾಗಿದ್ದುವು.4 ಹೀಗಾಗಿ ಆಫ್ರಿಕಾದಿಂದ ಬಂದ ಮೊದಲ ವಲಸಿಗರ ಅಥವಾ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯರ mtDNA ಹೊಂದಿರುವ ಇಲ್ಲಿಯ ಬಹುತೇಕ ಹೆಂಗಸರು ಈ ನೆಲದವರು. ಆದರೆ ಗಂಡಸರು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಬಂದವರು.

ಟೋನಿ ಜೋಸೆಫ್ (Tony Joseph), ತಮ್ಮ Early Indians ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರೆಯುತ್ತ ಒಂದೆಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ:

ಇಲ್ಲಿ ನಿಮಗೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯಿದೆ: ನಾವು ಭಾರತೀಯರನ್ನು ಅತ್ತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಮೈದಾಳಿಸುವ  ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀವು ಗುರುತಿಸಬೇಕೆಂದಾದರೆ ಅದು ಯಾರಾಗಿರಬಹುದೆಂದು ನಿಮಗನ್ನಿಸುತ್ತದೆ? ಅರ್ಹತೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಒಬ್ಬ ಆದಿವಾಸಿ ಮಹಿಳೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಇಂದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬೇರೂರಿರುವ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಿರುವ mtDNA ವಂಶಾವಳಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಆ ರೀತಿ ನೋಡಿದಾಗ, ಅವಳು ಹೆಚ್ಚೂಕಡಿಮೆ ನಮ್ಮ ಇಡೀ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಬಹುತೇಕ ಭಾರತೀಯರ ಜೊತೆ — ಅವರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಏಣಿಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರಲಿ, ಯಾವುದೇ ಭಾಷೆ ಮಾತಾಡಲಿ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿರಲಿ — ಅವಳ ತಳುಕಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ವಲಸಿಗರು. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಮಿಶ್ರಣಗೊಂಡವರು. ಆದರೆ ಅವಳು ಮಾತ್ರ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದವಳು. […]

ಆದಿವಾಸಿ! ನನಗೆ 'ಆದಿವಾಸಿ' ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ಜಸಿಂತಾ ಕೆರ್ಕೆಟ್ಟಾ ಅವರ ಆದಿವಾಸಿ ನೆಲೆಯ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡುವುದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ಭಾರತದ ವಲಸೆಗಳ ಇತಿಹಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಬರೆಯಬೇಕೆನ್ನಿಸಿತು. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆ ಪದವೇ ತಪ್ಪು ಎನ್ನುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ! ಅದರ ಬದಲು “ಅರಣ್ಯಕ" ಅಥವಾ “ಕಾಡುಜನರು" ಎನ್ನುವುದು ಸೂಕ್ತ ಎಂದು ಅವರ ವಾದ. ಇದರ ಹಿಂದಿರುವುದು, ಈ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯತೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ಯಾರೂ ಸಾಧಿಸುವಂತಿಲ್ಲ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಮೊದಲಿನವರಲ್ಲ, ಎಂಬ ನಿಲುವು. ಆದರೆ ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಈ ವಾದ ಮಂಡಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕರು ಈ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಬಹುತ್ವವನ್ನು ಮಟ್ಟಮಾಡಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ತರಬಯಸುವವರು, ತಮ್ಮ ಸೀಮಿತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಅದೊಂದೇ ನಿಜವಾದ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಎಂದು ಹೇಳುವವರು. ಅದರ ಅರ್ಥ, ಅದರಿಂದಾಗಬಹುದಾದ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಕಲ್ಪನೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ “ಏಕರೂಪ ನಾಗರಿಕ ಸಂಹಿತೆ”ಯನ್ನು ತರಬಯಸುವವರು. (ಸ್ವಾರಸ್ಯದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ, ಇವರು “ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದ” ಜನರೊಂದಿಗೆ ಶಬ್ದಶಃ — ಭರತದ ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ — ಕಳ್ಳುಬಳ್ಳಿಯ ಸಂಬಂಧವುಳ್ಳವರು!).

ಜೀವವಿಕಾಸದ ಮಿಲಿಯಗಟ್ಟಲೇ ವರ್ಷಗಳ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ನಾವು ಒಂದಷ್ಟಾದರೂ ಅಭ್ಯಸಿಸಿದರೆ, ಮಾನವ ನಡೆದು ಬಂದ ಹಾದಿಯನ್ನು ತುಸುವಾದರೂ ಗಮನಿಸಿದರೆ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರೆ ನಮ್ಮ ಇಂದಿನ ಒಡಕಿನ ರಾಜಕಾರಣ, identity politics ಎಷ್ಟೊಂದು ಕ್ಷುಲ್ಲಕವೆನ್ನಿಸಬೇಕು. ನಮ್ಮ ಬಹುತ್ವದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕಾಪಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಂಭ್ರಮಿಸಬೇಕು. ಬಹುತ್ವ ಎನ್ನುವುದು ಕೇವಲ aesthetic ಅಥವಾ ನೈತಿಕ (moral) ಆಶಯವಲ್ಲ. ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆ, ಬಹುಭಾಷೆ, ಬಹುಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಸಮುದಾಯಗಳ ಮುಕ್ತವಾದ ಬೆರೆಯುವಿಕೆ ಇವು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮತ್ತು ತನ್ಮೂಲಕ ಮಾನವರ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ನಮ್ಮ ಮುಂದಿರುವುದು ecological sustainabilityಯ ಪ್ರಶ್ನೆ.

ಆದರೆ ನಾವು ಅಂಥ ಆದರ್ಶಲೋಕದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ನಿಜವಾದ ರಾಮರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ “ಒಂದು ದೇಶ ಒಂದು ಭಾಷೆ” (ಚೂರು ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟರೆ, ಒಂದೇ ಮತ, ಒಂದೇ ದೇವರು, ಒಂದೇ ಆಚರಣೆ, ಇತ್ಯಾದಿ) ಸಿದ್ಧಾಂತ ಪಠಿಸಲಾಗುತ್ತಿರುವ homogenization juggernautನ, ಅವೈಚಾರಿಕತೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯ, ಒಂದುಗೂಡಿಸುವಿಕೆಯ ನೆವದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಟ್ಟಸಗೊಳಿಸಬಹುದಾದ ಅಮೃತದ ಹೆಸರು ಹೊತ್ತ ಈ ವಿಷಮ ಕಾಲವನ್ನು ರಾಜಕೀಯ ಮಾರ್ಗದಿಂದಲೇ ಎದುರಿಸುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯ.

ಮೇಲೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ ಮಾನವನ ವಲಸೆಯ ವಿನ್ಯಾಸ, ಇದುವರೆಗಿನ ನುಡಿಯರಿಮೆಯ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಹಾಗೂ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಬಹುಸ್ತರದ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿರುವ ancient DNA ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳನ್ನು ನಾವು ಒಪ್ಪುವುದಾದರೆ, ತರ್ಕಬದ್ಧವಾಗಿ ಅಂಡಮಾನಿನ ಒಂಗೇ, ಛತ್ತಿಸಗಢದ ಗೊಂಡ್, ಒಡಿಶಾದ ಬೊಂಡಾ ಮೊದಲಾದ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳ ಅಗ್ರಗಣ್ಯತೆ ಅಥವಾ primacyಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ನಾವು ಒಪ್ಪಲೇಬೇಕು. ಹಾಗೆಂದು ಉಳಿದವರು ಇವರಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಭಾರತೀಯರು, ಅವರ ಹಕ್ಕುಗಳು ಕಡಿಮೆ ಎಂದಲ್ಲ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ “ವಿಕಾಸ” ಎಂದು ಬೊಬ್ಬೆ ಹಾಕಿ ಜನಸಮುದಾಯಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಾಗ, ಸೋಶಿಯಲ್ ಮೀಡಿಯಾ ಕ್ಯಾಂಪೇನ್‌ಗಳಿಂದ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಿ ಪ್ರತಿ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿರುಚುತ್ತಿರುವಾಗ ಪದಪದವೂ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೊಂದು ಪದದಲ್ಲೂ ನಮ್ಮಳವಿಗೆ ನೀಗದಷ್ಟು ರಾಜಕಾರಣವಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೇಬೇಕು. ಪ್ರತಿಭಟಿಸಲೇಬೇಕು.

ಹನೇಹಳ್ಳಿ ಎಂದಾಗ ತಕ್ಷಣ ನೆನಪಾದದ್ದು ಚಿತ್ತಾಲರ ‘ಆಟ’ ಎಂಬ ಕತೆ. ಕತೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬುಡಣಸಾಬ ಊರಿನ ಒಂದು ತುದಿಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅವನ ಮಗಳ ಮನೆಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಬಳಸುದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನಿಗರಿವಿಲ್ಲದೇ ಕತೆಯ ಕೇಂದ್ರ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ನಿಗೂಢತೆ ಮತ್ತು ಆಗಬೇಕಾದ ಯಾವುದರದೋ ಮುನ್ಸೂಚನೆಗಳು ಕತೆಯುದ್ದಕ್ಕೂ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡು, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ನಿಮಿಷಗಳಷ್ಟು ಇದ್ದಿರಬಹುದಾದ ಆ ನಡಿಗೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತ ಹೋದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಚಿತ್ತಾಲರ ಪುಟ್ಟ ಹನೇಹಳ್ಳಿ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿಯೂ ತೋರಬಹುದು. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಬೃಹತ್ ನಗರವಾದ ಇಸ್ತಾನ್‌ಬುಲ್ ನಮಗೆ ಪಾಮುಕ್‌ನ ಪುಟ್ಟ ಖಾಸಗಿ ಜಗತ್ತಿನ ಸಾರವಾಗಿಯಷ್ಟೇ ದಕ್ಕಬಹುದು. ಈ ಹಿಗ್ಗುವಿಕೆ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆಗಳು ಬರೆಯುವವರ ಹಾಗೂ ಓದುಗರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ.

ಬಾಲ್ಯ ಕಳೆದ ಊರಿಗೆ ಮರಳಿದಾಗ ಈ ಓಣಿಯ ಉದ್ದಗಲಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಇಷ್ಟೆಯೇ ಇದ್ದುವೇ? ಇಲ್ಲಿಂದ ಆ ಬಾವಿ, ಚಾವಡಿ, ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿ, ಸರಕಾರಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಅದರಾಚೆಯ ಶಾಲೆ, ಕೆರೆ, ಹೊಲಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ರಸ್ತೆ ಇವೆಲ್ಲ ಇಷ್ಟು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿವೆಯಲ್ಲ? ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏಳುತ್ತವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಈವತ್ತಿಗೂ ಇವೆಲ್ಲ ಅಗಾಧ ಹರವುಳ್ಳ ಅಪರಿಮಿತ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳುಳ್ಳ ಸ್ಥಳಗಳು.

ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಹೇಳಿದ್ದು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಚಿತ್ತಾಲ, ಎಂದರೆ ಯಶವಂತರ ಅಣ್ಣ, ಗಂಗಾಧರ ಚಿತ್ತಾಲರ ‘ತಾಯಿ’ ಎಂಬ ಕವನದ ಗುಂಗಿನಲ್ಲಿ.

ಇದೇ ತಿಂಗಳು 12ಕ್ಕೆ ಕವಿ ಗಂಗಾಧರ ಚಿತ್ತಾಲರು ಹುಟ್ಟಿ ನೂರು ವರ್ಷಗಳು ತುಂಬಿದುವು. ಅವರ ನೆನಕೆಯಲ್ಲಿ 'ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಕವಿತೆಗಳು' ತಿರುವಿ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವರ 'ತಾಯಿ' ಮತ್ತೆ ನಮಗೆ ಎದುರಾದರು. (ಅಂದೇ 'ಕೊನರು' ಶುರುವಾಗಿದ್ದು ಕಾಕತಾಳೀಯ ಹಾಗೂ ಒಂದೊಳ್ಳೇ ಶಕುನವೆಂದು ನಾವು ಭಾವಿಸಿದ್ದೇವೆ.)

ಅಶ್ವಿನಿ ಕಳಸದ ಓದಿದ ಈ ಕವನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳಬಹುದು.

ಅವರ ಹಳೆಯ ಮನೆಯನ್ನು ಕಂಡವರೆಲ್ಲ  ‘ಈಗ ಅಲ್ಲಿ ಏನೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ದನಗಳು ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಸಗಣಿಯಿಕ್ಕುವ ಕಾಡಗಂಟಿ ಮೆಳೆ ಬೆಳೆದಿರುವ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಳಜಿಯಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ್ದ ಬೆಳೆಸಿದ್ದ ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದುರ್ಗತಿಯೋ ಸಾರ್ಥಕ್ಯವೋ ಒದಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ‘ಹೂವು ಹೇರಿದ ಬೇಲಿ ಜಿಗ್ಗು ಒಟ್ಟುವ ನೆರೆಯ ಶೂದ್ರರೊಲೆಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಎಂದೊ ಪಾಲು.’

ಆದರೆ ಕವಿಯ ‘ನೆನಪಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹರಿಯುತ್ತಲೇ ಇದೆ ನೀರು ಹಿತ್ತಿಲ ತುಂಬ.’ ಅವರಿಗೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದ ಕೈಚಾಚಿದರೆ ಎಟಕುವ ಜೀವಂತ ನೆನಪುಗಳಿವೆ: ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗಿಡವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ‘ಚೊಂಬಿನಡಿ ಕೈಹಿಡಿದು ತುಂತುರಿಸಿ ಹನಿಸಿದ್ದು.’ ಈಗ ಹತ್ತೆಡೆಗೆ ಹಿಸಿದು ಕಾಕಪೋಕರಿಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಹಾದಿಬೀದಿಯಾಗಿ ಬರಡಾಗಿರುವ ಅದೇ ಮಣ್ಣಿನ ಕೆಸರ ಕಸುವಿನಿಂದ ಹೊಂಬಾಳೆ ಹಿಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದುವು, ‘ಬಚ್ಚಲ ರೊಚ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ರಗೆ ಸೊಕ್ಕಿ ಹಬ್ಬಿದ ಬಸಲೆ'ಯಿತ್ತು. Vivid and visceral memories!

ಇವೆಲ್ಲ ಸದ್ದು ಸೊಗಸು ಇದ್ದರೂ ಮನೆಯನ್ನು ಮನೆಯಾಗಿಸಿರುವುದು ಅದರ ಕೇಂದ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು. ಅಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲದರ ‘ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ತಾಯಿ’. ಒಂದು ಬಿರುಸಾಡದ, ಒಂದು ಉರಿಸ್ಯಾಡದ ಅವಳ ಕಣ್ಣ ಕಾವಲ ನೆನಪಿರುವತನಕ ‘ಹೇಗೆ ಒಪ್ಪಲಿ ಈಗ ಏನೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲವೆಂಬ ದೂರು?’

Share